Oor die Heilige Drie-eenheid en ‘n subwersiewe politieke teologie

Daar is ‘n redelike standaard argument in moderne publieke teologie wat iets soos volg loop:

Teoloë en die kerk moet deelneem daaraan om dit wat die beste is vir die stad of die samelewing te soek. Ons moet help om die algemene goedheid vir almal na te jaag. Teoloë en die kerk moet egter nie verwag dat die samelewing waarbinne ons leef die taal van die kerk deel nie, maar moet Christelike waardes vertaal en verpak sodat dit gehoor kan word binne hierdie publieke sfeer.

En dan kom Gwede Mantashe (blykbaar, ek kon egter nog nie die hele speech opspoor nie) en hy breek hierdie idee volledig af.

Dis eintlik gevaarlik om te reageer op grond van ‘n koerantberig sonder dat ons die volledige speech gesien het. Ons is half vies as mense dit met die kerk doen, en moet dalk maar ‘n stukkie versigtigheid aanleer wanneer ons op politici reageer ook. Maar kom ons aanvaar die breë punt: Matashe (en baie ander deur die geskiedenis en vandag) gebruik Christelike konsepte om ‘n politieke agenda te dryf. So wat nou?

Kom ons sien dit eerste raak: Christelike metafore en taal is ongelooflik kragtig in die Suid Afrikaanse samelewing. As jy wil sê dat niemand jou sal onttroon nie, as jy wil praat oor die ewigheid, dan is ‘n uiters kragtige retoriese strategie om te verwys dat status quo sal voortduur tot Jesus kom. Almal weet skynbaar wat dit beteken. As jy wil uitwys dat die ANC-alliansie onlosmaaklik aan mekaar verbind is, dat hiedie drie partye een is, dan is ‘n goeie shorthand om dit met die Drie-eenheid te vergelyk.

Indien dit werklik werk om ‘n crowd op te sweep met hierdie teologiese konsepte, dan beteken dit dat dit genoeg raakpunte in die publieke sfeer het dat jy daarmee jou punt kan maak sonder ‘n lang verduideliking. Dit beteken egter ook dat Christelike taal publieke taal is.

Hoe sal ons maak hiermee?

Laat ek net eerstens my kaarte op die tafel sit: Dis net te maklik om uit te wys dat sou Mantashe die vergelyking tussen die drieparty-alliansie en die Drie-eenheid gemaak het hy homself aan een of ander vorm van kettery sou skuldig maak. En ook te maklik om dan aan te dring dat die kerk se rol moet wees om hierdie dwaalleer uit te wys en aan te dring op een of ander vorm van teologiese ortodoksie (met een of ander gesekulariseerde taal as enigste alternatief) in politieke uitsprake. Ja, ja, die kerk moet seker iets sê, maar ons moet beter kan doen as om uit te roep “dwaalleer”. Almal weet dit is dwaalleer, dit is die hele punt van so ‘n stuk retoriek! Die retoriese krag daarvan lê daarin dat jy heilige simbole neem en dit na jouself laat verwys.

Maar ‘n eerste reaksie is duidelik dat die kerk moet protesteer. Dit aanvaar dat die kerk tog ‘n verantwoordelikheid het om in die publieke sfeer beheer te probeer hou oor hoe kern Christelike simbole uitgebeeld word, en dat ons mag aandring dat dit binne die riglyne van die tradisie gebruik word. Hierdie reaksie is seker onvermydelik, en het dalk tog waarde. Ek weet egter nie of dit volhoubaar is, en of dit konsekwent uitgevoer kan word nie. Ons loop die gevaar om telkens op eksplisiete teologiese uitsprake van politieke partye te reageer, sonder om te weet wat om te maak met die teologie wat nie eksplisiet is nie. Is die onderdrukking van weduwees en weeskinders immers van minder belang as die misbruik van God se naam? As die kerk glo ons het ‘n verantwoordelikheid om “God se naam” in die publiek te beskerm, sal ons nie in ‘n permanente stroom van verklarings moet ingaan nie? En watse kriteria sal ons gebruik om te besluit “hierdie is darem te erg”, nou moet ons iets sê?

‘n Tweede moontlikheid sou wees om ‘n redelike sterk stroom van anti-apartheidsteoloë na te volg. Volgens die 1983 konstitusie was Suid Afrika ‘n Christelike land. In reaksie hierop het party teoloë toe gesê: OK, kom ons vat julle op julle woord, as julle ‘n Christelike land is, dan het die Bybel gesag oor julle, en gaan ons ‘n ander interpretasie van Christelike waardes aan julle voorbou en eis dat julle daarby hou. Party kan selfs opgewonde raak oor Mantashe se opmerkings, aangesien dit die Christelike godsdiens ‘n uiters bevoorregte posisie gee (nou wel met ‘n bietjie van ‘n ketterse verdraaiing van ‘n sentrale simbool, maar duidelik het Jesus meer traction as Mohammed of Buddha in hierdie politieke kringe).

Verwysings na die Drie-eenheid is nie algemeen godsdienstig nie. Dit is so spesifiek Christelik as wat jy kan kry. Daar sou dus in hierdie tyd kerke en teoloë kan opstaan en vir die ANC sê: dit lyk vir ons julle is ‘n Christelike party, ons wil nou met julle praat oor wat dit beteken om ‘n Christelike party te wees. Party het dit reeds begin doen deur te verwys na die sterk Bybelse tradisie dat politieke heerskappy nie ewig is nie, en dat slegs God ewig staan. Die Ou Testament is immers vol hiervan, beide met verwysing na Israel, maar ook na die groot wêreldmoonthede van die tyd (Babiloniërs, Perse, Grieke). So aan die ANC, van een Christen na ‘n ander: “niks is ewig nie”.

Maar om te maak of ons dink die ANC self glo dat hulle ‘n Christelike party is net omdat hulle met Christelike metafore werk (of dat die NP ‘n Christelike party was net omdat hulle Christelike konsepte in ‘n konstitusie laat inskryf het) is om hulle te ernstig op te neem. Politieke partye is nie Christelik is nie en godsdiens word bloot gebruik sover dit ‘n politieke agenda dien. Daar is wel Christene in politieke partye, en dit is iets waaroor ons meer ernstig kan praat. So om hierdie tipe erkenning te gee is om te veel te maak van die gebruik van Christelike taal. In elkgeval het ek ‘n ernstige wantroue in Christelike party-politiek, en dink ek die kerk moet eintlik maar vra dat politieke partye in hulle amptelike standpunte net by ‘n basiese stel gedeelde waardes hou (wat nie een van hulle elkgeval regkry nie).

Daar is dalk ‘n ander roete. Kom ek begin van die agterkant af.

As die ANC goeie teoloë was dan sou hulle enige kritiek op hierdie oorneem van die Drie-eenheid dalk vinnig afgewys het deur sterk op Paulus te steun. Paulus het immers die godsdienstig-politieke simbole van sy tyd geneem en dit op ‘n subversiewe wyse verwerk om ‘n radikale politieke teologie binne die Romeinse ryk te skep. As die Romeinse ryk sê “Die Keiser is Heer”, dan sê Paulus “Jesus Christus is Heer”. Hierdie politieke teologie het o.a tot vervolging gelei, wanneer Christene in die Romeinse ryk weier om aan die Keiser wat heer is te offer omdat hulle bely dat daar ‘n ander Heer is. As die ANC ‘n paar goeie teoloë sou betaal, dan dink ek hulle sou dalk ‘n argument kon maak dat hierdie leen van godsdienstig-politieke taal nie iets nuuts is nie, en dat hulle dit eintlik by die kerk kom leer het, dat dit eintlik ‘n subwersiewe handeling is om die mag wat Christelike simbole het te ondergrawe.

Ek vermoed die kerk van die eerste eeue nooit daaraan sou dink om ‘n publieke verklaring uit te ryk wat sê dat niemand mag uitroep “die Keiser is Heer” omdat dit kettery sou wees nie. Die kerk het bloot nie die mag gehad om so iets te doen nie. Wat hulle gedoen het is om weekliks, daagliks, bymekaar te kom. Eredienste te hou. ‘n Liturgie te ontwikkel. Briewe te skryf wat ernstige politieke implikasies gehad het. In die samelewing in te gaan en bloot hardnekkig te weier om ‘n ander realiteit te erken as “Jesus is Heer”. Meer as dit, hulle het so geleef dat selfs die Romeinse ryk naderhand nie sonder hulle kon klaarkom nie. Hulle het die siekes versorg, was eerlike en hardwerkende werkers, en het die stede waarin hulle geleef het ‘n beter plek gemaak.

Of dit Jesus se gelykenisse of Paulus se politieke teologie was, een van die fascinating aspekte van die Nuwe Testament is hoe heersende konsepte gevat word en polities subwersief herinterpreteer word binne die geloof in God (Drie-enig?). As die kerk kreatief genoeg is hoef ons niks te verklaar nie, maar bloot voort te gaan om hierdie spel van polities subwersiewe teologiese retoriek beter te speel.

Sondag oggend sit daar ‘n paar miljoen mense in Suid Afrika in duisende gemeentes met duisende predikante, pastore, priesters en profete. Die manier hoe die Christelike tradisie nog altyd gewerk het is om elemente uit die kultuur rondom ons te verweef met godsdienstige taal en oortuigings. Die twee moet met mekaar praat. Politieke uitsprake word op hulle kop gedraai en hierdie miljoene mense word gevorm deur ‘n alternatiewe politiek. Dit is die politiek van die goeie Skepper, die God van lewe. Die politiek van Jesus Christus is Heer, die Heer wat gekruisig is deur die politieke heersers van sy tyd. Die politiek van die Gees van God wat aan gewone mense krag gee om ‘n boodskap van versoening en geregtigheid te verkondig.

Ek dink aan een so poging van Klippies Kritzinger. Dalk hoef ons niks te sê oor Mantashe en die Drie-eenheid nie, maar bloot Sondag oggend in die erediens met hierdie votum of iets soortgelyks begin:

Where does our help come from?
Psalm 121 in Tshwane
JNJ (Klippies) Kritzinger

L: We lift up our eyes to the hills,
to the high places in and around Pretoria;
Where does our help come from?
Does our help come from Meintjeskop,
from the Union Buildings, centre of political power?
C: Our help comes from the LORD,
who made heaven and earth
L: Does our help come from Thaba Tshwane,
from the National Defence Force, centre of military power?
C: Our help comes from the LORD,
who made heaven and earth
L: Does our help come from Monumentkoppie, from the
Voortrekker Monument, reminder of the power of the past?
C: Our help comes from the LORD,
who made heaven and earth
L: Does our help come from the high building of
the Reserve Bank, centre of economic power?
C:Our help comes from the LORD,
who made heaven and earth
L: Does our help come from the high buildings of Unisa or the
University of Pretoria, centres of intellectual power?
C: Our help comes from the LORD,
who made heaven and earth
L: We lift up our eyes to the hills,
to the high places in and around Pretoria;
Where does our help come from?
C:Our help comes from the LORD,
who made heaven and earth;
who is the same, yesterday, today and forever;
who remains faithful to his promises,
who never forsakes the work of his hands.
Amen.

Ons kan ook politieke metafore subwersief ondergrawe. As ek nie dood ontsteld is oor Mantashe se skynbare opmerkings nie, dan is dit hoofsaaklik omdat ek van plan is om met my eie lewe dieselfde strategieë te gebruik wat ek in die aanhalings in die koerantberig sien, maar om dit te doen as teoloog.

Ek wonder hoe ‘n gelykenis sou klink wat op die heilige drieparty alliansie reageer? Dalk het ons ‘n gelykenis nodig, nie ‘n verklaring nie.

Advertisements

2 antwoorde tot Oor die Heilige Drie-eenheid en ‘n subwersiewe politieke teologie

  1. Koos Espach sê:

    Ek wonder wat die Moslems sou gemaak het as Mantashe iets van die Koran of selfs van Mohammed aangehaal het?

  2. Ek dink dit maak sin. Ek herinner my daaraan dat die Hervormde Kerk destyds vir die Nasionale Party ook kwaad was oor die se gebruik van die gelade woord (in Protestantekring) “hervorming”. I suppose that proves the point…

Lewer kommentaar

Verskaf jou besonderhede hieronder of klik op 'n logo om in te teken:

WordPress.com Logo

Jy lewer kommentaar met jou rekening by WordPress.com. Log Out / Verander )

Twitter picture

Jy lewer kommentaar met jou rekening by Twitter. Log Out / Verander )

Facebook photo

Jy lewer kommentaar met jou rekening by Facebook. Log Out / Verander )

Google+ photo

Jy lewer kommentaar met jou rekening by Google+. Log Out / Verander )

Connecting to %s

%d bloggers like this: