Oor die Heilige Drie-eenheid en ‘n subwersiewe politieke teologie

November 4, 2013

Daar is ‘n redelike standaard argument in moderne publieke teologie wat iets soos volg loop:

Teoloë en die kerk moet deelneem daaraan om dit wat die beste is vir die stad of die samelewing te soek. Ons moet help om die algemene goedheid vir almal na te jaag. Teoloë en die kerk moet egter nie verwag dat die samelewing waarbinne ons leef die taal van die kerk deel nie, maar moet Christelike waardes vertaal en verpak sodat dit gehoor kan word binne hierdie publieke sfeer.

En dan kom Gwede Mantashe (blykbaar, ek kon egter nog nie die hele speech opspoor nie) en hy breek hierdie idee volledig af.

Dis eintlik gevaarlik om te reageer op grond van ‘n koerantberig sonder dat ons die volledige speech gesien het. Ons is half vies as mense dit met die kerk doen, en moet dalk maar ‘n stukkie versigtigheid aanleer wanneer ons op politici reageer ook. Maar kom ons aanvaar die breë punt: Matashe (en baie ander deur die geskiedenis en vandag) gebruik Christelike konsepte om ‘n politieke agenda te dryf. So wat nou?

Kom ons sien dit eerste raak: Christelike metafore en taal is ongelooflik kragtig in die Suid Afrikaanse samelewing. As jy wil sê dat niemand jou sal onttroon nie, as jy wil praat oor die ewigheid, dan is ‘n uiters kragtige retoriese strategie om te verwys dat status quo sal voortduur tot Jesus kom. Almal weet skynbaar wat dit beteken. As jy wil uitwys dat die ANC-alliansie onlosmaaklik aan mekaar verbind is, dat hiedie drie partye een is, dan is ‘n goeie shorthand om dit met die Drie-eenheid te vergelyk.

Indien dit werklik werk om ‘n crowd op te sweep met hierdie teologiese konsepte, dan beteken dit dat dit genoeg raakpunte in die publieke sfeer het dat jy daarmee jou punt kan maak sonder ‘n lang verduideliking. Dit beteken egter ook dat Christelike taal publieke taal is.

Hoe sal ons maak hiermee?

Laat ek net eerstens my kaarte op die tafel sit: Dis net te maklik om uit te wys dat sou Mantashe die vergelyking tussen die drieparty-alliansie en die Drie-eenheid gemaak het hy homself aan een of ander vorm van kettery sou skuldig maak. En ook te maklik om dan aan te dring dat die kerk se rol moet wees om hierdie dwaalleer uit te wys en aan te dring op een of ander vorm van teologiese ortodoksie (met een of ander gesekulariseerde taal as enigste alternatief) in politieke uitsprake. Ja, ja, die kerk moet seker iets sê, maar ons moet beter kan doen as om uit te roep “dwaalleer”. Almal weet dit is dwaalleer, dit is die hele punt van so ‘n stuk retoriek! Die retoriese krag daarvan lê daarin dat jy heilige simbole neem en dit na jouself laat verwys.

Maar ‘n eerste reaksie is duidelik dat die kerk moet protesteer. Dit aanvaar dat die kerk tog ‘n verantwoordelikheid het om in die publieke sfeer beheer te probeer hou oor hoe kern Christelike simbole uitgebeeld word, en dat ons mag aandring dat dit binne die riglyne van die tradisie gebruik word. Hierdie reaksie is seker onvermydelik, en het dalk tog waarde. Ek weet egter nie of dit volhoubaar is, en of dit konsekwent uitgevoer kan word nie. Ons loop die gevaar om telkens op eksplisiete teologiese uitsprake van politieke partye te reageer, sonder om te weet wat om te maak met die teologie wat nie eksplisiet is nie. Is die onderdrukking van weduwees en weeskinders immers van minder belang as die misbruik van God se naam? As die kerk glo ons het ‘n verantwoordelikheid om “God se naam” in die publiek te beskerm, sal ons nie in ‘n permanente stroom van verklarings moet ingaan nie? En watse kriteria sal ons gebruik om te besluit “hierdie is darem te erg”, nou moet ons iets sê?

‘n Tweede moontlikheid sou wees om ‘n redelike sterk stroom van anti-apartheidsteoloë na te volg. Volgens die 1983 konstitusie was Suid Afrika ‘n Christelike land. In reaksie hierop het party teoloë toe gesê: OK, kom ons vat julle op julle woord, as julle ‘n Christelike land is, dan het die Bybel gesag oor julle, en gaan ons ‘n ander interpretasie van Christelike waardes aan julle voorbou en eis dat julle daarby hou. Party kan selfs opgewonde raak oor Mantashe se opmerkings, aangesien dit die Christelike godsdiens ‘n uiters bevoorregte posisie gee (nou wel met ‘n bietjie van ‘n ketterse verdraaiing van ‘n sentrale simbool, maar duidelik het Jesus meer traction as Mohammed of Buddha in hierdie politieke kringe).

Verwysings na die Drie-eenheid is nie algemeen godsdienstig nie. Dit is so spesifiek Christelik as wat jy kan kry. Daar sou dus in hierdie tyd kerke en teoloë kan opstaan en vir die ANC sê: dit lyk vir ons julle is ‘n Christelike party, ons wil nou met julle praat oor wat dit beteken om ‘n Christelike party te wees. Party het dit reeds begin doen deur te verwys na die sterk Bybelse tradisie dat politieke heerskappy nie ewig is nie, en dat slegs God ewig staan. Die Ou Testament is immers vol hiervan, beide met verwysing na Israel, maar ook na die groot wêreldmoonthede van die tyd (Babiloniërs, Perse, Grieke). So aan die ANC, van een Christen na ‘n ander: “niks is ewig nie”.

Maar om te maak of ons dink die ANC self glo dat hulle ‘n Christelike party is net omdat hulle met Christelike metafore werk (of dat die NP ‘n Christelike party was net omdat hulle Christelike konsepte in ‘n konstitusie laat inskryf het) is om hulle te ernstig op te neem. Politieke partye is nie Christelik is nie en godsdiens word bloot gebruik sover dit ‘n politieke agenda dien. Daar is wel Christene in politieke partye, en dit is iets waaroor ons meer ernstig kan praat. So om hierdie tipe erkenning te gee is om te veel te maak van die gebruik van Christelike taal. In elkgeval het ek ‘n ernstige wantroue in Christelike party-politiek, en dink ek die kerk moet eintlik maar vra dat politieke partye in hulle amptelike standpunte net by ‘n basiese stel gedeelde waardes hou (wat nie een van hulle elkgeval regkry nie).

Daar is dalk ‘n ander roete. Kom ek begin van die agterkant af.

As die ANC goeie teoloë was dan sou hulle enige kritiek op hierdie oorneem van die Drie-eenheid dalk vinnig afgewys het deur sterk op Paulus te steun. Paulus het immers die godsdienstig-politieke simbole van sy tyd geneem en dit op ‘n subversiewe wyse verwerk om ‘n radikale politieke teologie binne die Romeinse ryk te skep. As die Romeinse ryk sê “Die Keiser is Heer”, dan sê Paulus “Jesus Christus is Heer”. Hierdie politieke teologie het o.a tot vervolging gelei, wanneer Christene in die Romeinse ryk weier om aan die Keiser wat heer is te offer omdat hulle bely dat daar ‘n ander Heer is. As die ANC ‘n paar goeie teoloë sou betaal, dan dink ek hulle sou dalk ‘n argument kon maak dat hierdie leen van godsdienstig-politieke taal nie iets nuuts is nie, en dat hulle dit eintlik by die kerk kom leer het, dat dit eintlik ‘n subwersiewe handeling is om die mag wat Christelike simbole het te ondergrawe.

Ek vermoed die kerk van die eerste eeue nooit daaraan sou dink om ‘n publieke verklaring uit te ryk wat sê dat niemand mag uitroep “die Keiser is Heer” omdat dit kettery sou wees nie. Die kerk het bloot nie die mag gehad om so iets te doen nie. Wat hulle gedoen het is om weekliks, daagliks, bymekaar te kom. Eredienste te hou. ‘n Liturgie te ontwikkel. Briewe te skryf wat ernstige politieke implikasies gehad het. In die samelewing in te gaan en bloot hardnekkig te weier om ‘n ander realiteit te erken as “Jesus is Heer”. Meer as dit, hulle het so geleef dat selfs die Romeinse ryk naderhand nie sonder hulle kon klaarkom nie. Hulle het die siekes versorg, was eerlike en hardwerkende werkers, en het die stede waarin hulle geleef het ‘n beter plek gemaak.

Of dit Jesus se gelykenisse of Paulus se politieke teologie was, een van die fascinating aspekte van die Nuwe Testament is hoe heersende konsepte gevat word en polities subwersief herinterpreteer word binne die geloof in God (Drie-enig?). As die kerk kreatief genoeg is hoef ons niks te verklaar nie, maar bloot voort te gaan om hierdie spel van polities subwersiewe teologiese retoriek beter te speel.

Sondag oggend sit daar ‘n paar miljoen mense in Suid Afrika in duisende gemeentes met duisende predikante, pastore, priesters en profete. Die manier hoe die Christelike tradisie nog altyd gewerk het is om elemente uit die kultuur rondom ons te verweef met godsdienstige taal en oortuigings. Die twee moet met mekaar praat. Politieke uitsprake word op hulle kop gedraai en hierdie miljoene mense word gevorm deur ‘n alternatiewe politiek. Dit is die politiek van die goeie Skepper, die God van lewe. Die politiek van Jesus Christus is Heer, die Heer wat gekruisig is deur die politieke heersers van sy tyd. Die politiek van die Gees van God wat aan gewone mense krag gee om ‘n boodskap van versoening en geregtigheid te verkondig.

Ek dink aan een so poging van Klippies Kritzinger. Dalk hoef ons niks te sê oor Mantashe en die Drie-eenheid nie, maar bloot Sondag oggend in die erediens met hierdie votum of iets soortgelyks begin:

Where does our help come from?
Psalm 121 in Tshwane
JNJ (Klippies) Kritzinger

L: We lift up our eyes to the hills,
to the high places in and around Pretoria;
Where does our help come from?
Does our help come from Meintjeskop,
from the Union Buildings, centre of political power?
C: Our help comes from the LORD,
who made heaven and earth
L: Does our help come from Thaba Tshwane,
from the National Defence Force, centre of military power?
C: Our help comes from the LORD,
who made heaven and earth
L: Does our help come from Monumentkoppie, from the
Voortrekker Monument, reminder of the power of the past?
C: Our help comes from the LORD,
who made heaven and earth
L: Does our help come from the high building of
the Reserve Bank, centre of economic power?
C:Our help comes from the LORD,
who made heaven and earth
L: Does our help come from the high buildings of Unisa or the
University of Pretoria, centres of intellectual power?
C: Our help comes from the LORD,
who made heaven and earth
L: We lift up our eyes to the hills,
to the high places in and around Pretoria;
Where does our help come from?
C:Our help comes from the LORD,
who made heaven and earth;
who is the same, yesterday, today and forever;
who remains faithful to his promises,
who never forsakes the work of his hands.
Amen.

Ons kan ook politieke metafore subwersief ondergrawe. As ek nie dood ontsteld is oor Mantashe se skynbare opmerkings nie, dan is dit hoofsaaklik omdat ek van plan is om met my eie lewe dieselfde strategieë te gebruik wat ek in die aanhalings in die koerantberig sien, maar om dit te doen as teoloog.

Ek wonder hoe ‘n gelykenis sou klink wat op die heilige drieparty alliansie reageer? Dalk het ons ‘n gelykenis nodig, nie ‘n verklaring nie.


Oor pedofiele, apartheid en ekonomiese ongeregtigheid

Januarie 9, 2013

So paar weke terug land ek langs ‘n Rooms Katolieke priester by ‘n tafel. Ons gesprek vind plaas binne een van die mees transformerende ruimtes waarvan ek nog deel was. En daar bestaan so bykans heilige moment waar jy voel dat vreemdelinge mekaar kan vertrou soos wat vriende selde kan. Ek vra hom dus die een vraag wat ek seker nooit weer vir ‘n Rooms Katolieke priester sal vra nie: “Wat gaan met die Rooms Katolieke Kerk gebeur a.g.v die pedofiel priesters?” (ek weet nie of ek dit so verwoord het nie, maar dit was die implikasie)

Hy is nie te geskok nie. Hy verdedig nie. ek het verwag hy gaan iets sê oor hoe priesters toegelaat gaan word om te trou of soiets, een of ander polities korrekte uitkoms wat darem die kerk sal vorentoe neem. Hy verduidelik egter bietjie van die interne politiek wat dit duidelik maak dat hy dink die kerk is dieper in die moeilikheid as wat selfs ek gedink het. En toe sê hy eenvoudig: “I think the church will be much smaller by the time this is over, but more humble”.

Ek het so bietjie soos ‘n hond gevoel. Of soos Piet Meiring. Nie seker watter een van die twee nie.

Piet Meiring vertel hoe hy deel was van ‘n afvaardiging na Rwanda wat moes gaan help dink oor hoe Suid Afrika se WVK model kan help om deur die gemors in Rwanda te werk. Op een stadium vra hy toe vir een van die Rwandese: “Waar was die kerk in dit alles?”. Die man het ontplof! Hy het die stories vertel van kerke wat mense bymekaargemaak het en dan die soldate ingeroep het om die mense te kom vermoor! Daardie aand by aandete toe kyk die man op ‘n stadium na Piet Meiring en sê vir hom: “Jy is mos die een wat vanmiddag die vraag oor die kerke gevra het. Kan ek jou nou ‘n vraag vra: “waar was die kerke gedurende apartheid?”. Oom Piet eindig sy storie altyd met die woorde: “Ek skuld daai man nog ‘n antwoord.”

Ek het die priester so geluister en gedog, as hy nie so ongelooflike pastor was nie, dan sou hy sekerlik nou vir hierdie jong astrante NG teoloog gevra het: “So, wat gaan julle met apartheid maak?”

Ons moet ‘n skuif maak in ons denke. Die grootste probleem wat voor die kerk se deur lê is nie dat ons nie beheer het oor die samelewing nie, dit is nie dat mense nie meer kerk toe gaan nie, en dit is nie dat mense op ander plekke as in die kerk gaan soek wanneer hulle die transendente in hulle lewens wil ontdek nie. Inteendeel. Ek dink op hierdie gebiede doen die kerk eintlik heel goed (ten minste as jy wil syfers tel). In Suid Afrika skryf predikante nog gereeld in koerante, Christelike tydskrifte verkoop soos soetkoek, die ANC raak nog ontsteld as kerke briewe skryf waarin hulle sê die ANC maak droog (wat dit vir my laat lyk dat die kerk nog tot ‘n mate ‘n bedreiging is), en hulle loop in kerke rond as dit verkiesing tyd is (wat beteken hierdie platvorm kan nog bepaal vir wie daar gestem gaan word). Daar is geen vrywillige instansie wat die tipe lidmaatskap wys wat die kerke kan wys nie (of probeer ek nou te hard om die kerk te laat goed lyk?), en ten minste in ons samelewing bly ons grotendeels Christelik (onthou jy my voorstel dat ons ‘n klompie “SA draai na Allah” borde in Pretoria opsit om te kyk wat die reaksie is? Toets dit as jy twyfel).

Ons probleem is dat kerke apartheid ondersteun en priesters wat pedofiele is beskerm. En in werklikheid, is dit nie ons grootste probleme nie, omdat ons eintlik nou al redelik konsensus het daaroor dat hierdie probleme is (of was). Die kerk se grootste probleem bly dat ons teen ons eie identiteit ingaan en telkens onsself in situasies vind waar ons deel is van die ongeregtigheid in die samelewing. Die kerk se sterkste aanspraak op legitimiteit is egter dat ons ‘n lang geskiedenis het van deel van bewegings wat tot groter geregtigheid gelei het.

So hier is my voorstel: ek dink die kerk het ‘n teologie wat ons in staat kan stel om ons eie sonde op die tafel te sit. Waar anders kry jy ‘n organisasie wat weekliks bymekaarkom om skuld te bely? Dalk het hierdie weeklikse ritueel ons immuun gemaak teen die effek van skuldbelydenis, maar ek dink daar is moontlikhede wat ons hier rondom kan ontgin. Die grootste probleem vir die kerk is nie dat ons te min geld het, te min politieke mag, of selfs te min lede het nie. Ons grootste probleem is dat ons in ons strukture deel geword het van die instandhouding van ‘n status quo wat ongeregtigheid laat voortgaan. Dat ons rituele en metafore (teologie) gekonstrueer het wat dit vir mense moontlik maak om eties vrede te maak met ‘n verbruikerskultuur, diep ekonomiese geregtigheid en ekologiese verwoesting (om maar ‘n paar te noem). Maar weet ons al hoe om ons diep teologiese verbintenis tot ongeregtigheid te bely?

Die vrees wat tot die tipe skeptiese reaksies lei wat ek gister openbaar het is die volgende: Ons kan ‘n glorieryke toekoms vir die kerk beplan waar lidmate betrokke is by ‘n eindelose verskeidenheid van projekte in gemeenskappe, opheffingswerk, diens en getuienis, kom ons gebruik maak die lingo van die dag, waar ons missionaal is in volle glorie. Ons kan onsself oortuig dat as ons hierdie roete gaan dan gaan mense (nie enige mense nie, daai middel-klas wit lidmate wat die pad gevat het, of wie se ouers die pad gevat het) terugkom na ons kerke toe, en ons kan selfs reg wees. Maar ons kan steeds as instansie, en as kollektief van mense wat dag tot dag met iewers ‘n lewe maak, deel wees van die sistemiese ongeregtigheid in ons samelewings.

As ons hier gaan begin krap, as ons op hierdie probleem gaan fokus, dan gaan ons oplossings vir die toekoms van die kerk anders lyk. Ons gaan waarskynlik nie in die eerste plek ‘n antwoord soek vir hoe ons mense weer in die kerk gaan kry nie. Ons gaan nie ‘n model soek vir hoe ons die kerk kan herstruktureer nie. Ons gaan dalk soos die priester erken dat die toekoms van die kerk is dat ons kleiner en meer nederig gaan wees, maar hopelik gaan ons aan iets op die tafel kan sit waarna generasies na ons kan terugkyk en sê: “die kerk het God reg gehoor”.

 


Heer waar dan heen, is die kerk oppad heen?

Januarie 8, 2013

Attie daar by sy koffietafel is besig om weer die gesprek oop te maak oor hoe die kerk van die toekoms moet lyk. Ons was oppad om bloot heen en weer op mekaar te reageer, so nou maak ek die gesprek maar hier oop met ‘n paar verdere gedagtes.

As ek Attie reg lees, dan is daar twee probleme wat hy beleef.

Eerstens, die kerk is nie meer so belangrik soos wat dit eens was nie. Hy beskryf die tyd waarin die kerk belangrik was as Christendom. Dit is nie net dat die kerk belangrk was omdat daar baie mense in die kerk was nie, maar veral omdat die kerk mag gehad het om te sê hoe dinge in die samelewing moet werk.

Die tweede probleem wat Attie raaksien (of is dit ‘n moment van hoop?) is dat mense se soeke na transendensie nie meer na die kerk lei nie. Daarom hak hy aan die bekende “spiritual not religious” lyn, en lewer kritiek op ‘n kerk wat irrelevant geword het. Dis egter belangrik om te sien dat Attie ook hierin ‘n oplossing vind (ek dink). Mense is nie wesenlik teen God of geloof nie, hulle hou eintlik nogals daarvan, glo nogals baie, en die kerk het dus ‘n groot “mark” (nie sy woorde nie) as ons net kan leer hoe om hierdie mark te tap.

Sy begin vir ‘n oplossing (en hier begin ons toe debat voer) is dat die kerk meer missionaal moet wees. Ek het al probeer om hierdie “missionaal” ding te verstaan (en ek dink ek het reggekry om David Bosch min of meer te verstaan, wat konstant aangehaal word wanneer daar oor missionaal wees gepraat word), maar die waarheid is dat ons nie regtig weet wat ons daarmee bedoel nie. Te minste, nie presies nie. Daar is ‘n paar lyne waaroor almal waarskynlik sal saamstem:

  1. Missionale kerkwees het iets te make met die sosiale nood binne ‘n bepaalde konteks. Dit gaan nie bloot daaroor om mense hemel toe te vat nie.
  2. Missionale kerkwees sluit almal wat hulleself “Christen” noem in, en kan nie ge-outsource word na een of ander kommitee toe nie.
  3. Missionale kerkwees moet op een of ander manier met my lewe tussen eredienste te doen hê.

As eerste voorbeeld vir wat as ‘n moontlike antwoord op die twee probleme hierbo kan dien, gee Attie vir ons Thomas Gemeente in Sheffield. Die spesifieke goed wat hierdie gemeente noem wat lyk my vir hom uitstaan is dat hulle die gemeente in groepe van ongeveer 20 mense organiseer, en die primêre fokus van die groepe is dan betrokke by “diens en getuienis” in ‘n spesifieke omgewing (geografies of binne ‘n bepaalde netwerk van verhoudinge). Die groepe wil ook hê dat die mense op wie hulle ‘n impak het (ek aanvaar deur hulle diens en getuienis) Jesus moet volg. In die comments verwys hy verder daarna dat hierdie kerk 600 gemeentes of 3 jaar gestig gekry het.

Kom ek verduidelik my ongemak met hierdie antwoord (voor ek my ongemak met die probleem verduidelik). Dis nie bloot omdat die “buitelands” is nie. Ek is eintlik bitter bly hy gee nie vir ons nog ‘n Amerikaanse model nie. Maar ek raak ongemaklik wanneer ek die link na die wikipage oor die gemeente volg, en dan die link na Sheffield volg en dan op Economy click. Lees maar self. Wat ons vind is ‘n gemeente wat ‘n ongelooflike storie vertel hand aan hand met ‘n ongelooflike ekonomiese verhaal.

Kom ek gee gou vir jou twee ander voorbeelde van dieselfde situasie. Saddleback Church (Rick Warren se kerk) kan jy vind in ‘n omgewing (Lake Forest) waar 66% van die huishoudinge meer as $100000 inbring. Die 2003 syfers vr Amerika was dat 15% van huishoudings hierdie tipe inkomste gewys het. Willow Creek Church (Bill Hybels) is in South Barrington, waar die inkomste mediaan van ‘n huishouding $170000 is. Iewers moet ons begin skepties raak oor kerkmodelle, maak nie saak hoe goed hulle lyk, wat geskep word in uitwonderlike ekonomiese omstandighede. Dalk kan ons iets by hulle leer, maar daar is massas vrae wat ons gaan moet vra. En vir die oomblik dalk net dit: hoeveel kan die gemeente in Danville, Attridgeville of die Moot regtig leer by ‘n model wat geskep is om mense wat uitsonderlik ryk is in die kerk te kry?

Ek weet nie vreeslik baie van die gemeente in Sheffield nie, maar omdat ek van Willow Creek en Saddleback geweet het, het ek sonder om twee maal te dink die links gevolg na die “Economy” konteks van hierdie gemeente wat as voorbeeld voorgehou word.

Vinnig iets oor die probleme: Is ons probleme in die kerk werklik dat ons mag verloor het en dat mense spirituele wyshede op ander plekke gaan soek? Deel van hierdie “mag verloor” was dat die kerk nie vandag meer vir opvoedkunde en mediese dienste verantwoordelik is nie. Ons het daai vir die staat (terug)gegee. En dit is nie maar bloot met geweld afgevat nie! Die kerk self het ook tot die oortuiging gekom dat dit beter is as die kerk nie hiervoor verantwoordelikheid neem nie. Ja, op plekke is die kerk inderdaad nog met hierdie tipe dienste besig, staan die kerk die skoene vol van dit wat ons eintlik glo die verantwoordelikheid van die politieke/ekonomiese sisteem is. Is hierdie verlies aan mag ‘n probleem? Ek dink nie so nie! Wat wel ‘n ernstige probleem is, en sentraal moet staan in die kerk se agenda, is dat hierdie politieke/ekonomiese sisteem waarvan die kerk haarself losgemaak het (of losgemaak is), is nie besig om seker te maak dat almal opvoeding, mediese sorg, en ‘n basiese menswaardige bestaan kry nie!

Oor die hele “spiritual not religious” ding sal ek later meer skryf, maar ek wonder of die kerk nie bykans uit verligting hierna gryp omdat dit as teken gebruik word dat die “harde ateïsme” waarvoor ons so bang was (en is) nie gewen het nie. Dit is dus die kerk se oplossing ook. Ons moet net weer regkry om God anders te verpak, dan kan ons hierdie samelewing wat eintlik almal “geestelik” wil wees weer in die kerk kry. Meer hieroor in ‘n volgende post.

Attie vra my waar ek voorstel ons moet gaan soek vir antwoorde. Kom ek probeer deur eers my kritiek op die modelle wat in ekstreme ryk kontekste ontstaan te voltooi.

Ek dink nie Saddleback, Willow Creek of St. Thomas doen net slegte dinge, of dat hulle eers hoofsaaklik slegte dinge doen nie. Inteendeel, ek dink hulle het al baie keer hulle ekonomiese mag gebruik om mooi goed te doen, en vermoed dit sal voortgaan. Maar daar is ‘n gevaar. As ek reg is dat ons hele politieke en ekonomiese sisteem so bedryf word dat dit nie net misluk daarin om die mediese en onderwysdienste wat vandag moontlik is aan mense te verskaf nie, en misluk daarin om ‘n basiese lewensstandaard daar te stel nie, maar meer as misluk, dat hierdie sisteem uiteindelik afhanklik is daarvan dat daar ongelooflike hoë vlakke van ongelykheid is, dat ons ‘n hoeveelheid bronne gebruik wat uiteindelik sal veroorsaak dat die hele ekologiese sisteem in duie stort, en dat daar iewers spotgoedkoop arbeid moet wees – dat mense dus uitgebuit moet word, dan gaan hierdie modelle ons nie help nie. Ek wil voorstel dat ‘n model wat in hierdie konteks ontstaan ons nie gaan help om daardie selfde konteks te ondergrawe nie.

Wat ons dus kry is dat hierdie tipe modelle voorstel dat die kerk “in die gemeenskap betrokke moet raak”, dat ons met “diens en getuienis” moet besig wees, maar telkens aanvaar dat ons nie te veel aan die groter toutjies kan trek nie. In kontrak hiermee, het die kreatiewe werk waarmee die kerk in Suid Amerika, in Swart Apartheid-Suid Afrika, in Swart gemeenskappe in die VSA, tussen vroue, en op ‘n massa ander plekke mee besig was die laaste paar dekades, vir ons kom leer dat as jy iets wil verander, dan help dit nie jy “raak betrokke” nie, jy sal die sisteem moet verander.

Die post raak te lank, so ek sal maar nog van hulle moet skryf. Ek dink ons probleem (myne, Attie s’n, meeste van ons wat in die NG Kerk is) is dat ons makliker aanklank vind by die modelle wat ons leer dat ons die sisteem basies kan los soos dit is, en net binne hierdie sisteem goeie dinge kan doen. Dit is omdat ons oor die algemeen aan die ontvangkant van hierdie sisteem sit. Ons bly onbewus daarvan, net soos Saddleback, Willowcreek, en ek vermoed St. Thomas (ek raai sommer, weet eintlik niks van hulle nie, maar as ek verkeerd is sal ek uiters verbaas wees), dat ons die hele sisteem wat na Christenkom gekom het sal moet help omverwerp en transformeer as ons werklik wil omgee vir die mense van hierdie aarde.


… want dis nou eers 18 jaar later

Desember 8, 2012

Die gedagte dat ons opgeroep word om ‘n rasionele verdediging van ons geloof te gee. ‘n Apologie. Ek steur myself al hoe minder aan hierdie tipe publieke versoeke wat in predikante se rigting gestuur word, omdat die gesprek gewoonlik geen nuwe roetes vir ons gesprekke oopmaak nie.

Die laaste versoek het egter ‘n ietwat ander karakter aangeneem, en daarom reageer ek wel. Ek wil dus wel ‘n apologie vir my oortuiginge gee, alhoewel van ‘n ander soort. Hier het dit min met die rasionele verdediging van God uit te maak, maar wel met die uiters aktuele vraag oor hoe wit Suid Afrikaners oor ons verlede en hede praat.

Die rede waarom ek opgeroep is tot ‘n verdediging, was omdat ek sonder verdediging bloot net my geloof verklaar het. My geloof dat ‘n stelling soos “Ja, ons het n tragiese verlede, maar dis nou darem 20 jaar later”, totaal verwerp moet word. Soos dit met enige geloof dalk maar gaan, is daar sekeres vir wie so ‘n standpunt geen verdediging nodig het nie, die totale onaanvaarbaarheid hiervan blyk vir hulle voor-die-hand-liggend te wees. In geloofstaal sou ons egter sê dat ander “blind” is vir hierdie geloof, en dat hulle dus begelei moet word om ‘n ander realiteit te sien.

Dis natuurlik uiters arrogante taal. Maar wanneer ons oor ons diep oortuiginge praat, dan klink ons taal met tye uiters arrogant. En nou wil ek die eerste wees wat myself moet herriner dat ons bekering-ervarings selde die gevolg van ‘n apologie, ‘n rasionele verdediging van die geloof, is. Dis immers die oortuiging van massas moderne apologete, maar die waarheid is dat hulle eintlik maar net vir die “ingewydes” preek, net hulle eie posisie verskans teen kritiek. So hopelik kan ek my eie apologie binne ‘n ander tradisie plaas, een waar ek verwoord sodat dit duidelik kan word waar ek staan, met die doel dat ons gesprek net dalk verder kan beweeg.

Hier is die agtergrond van my apologie. Ek is vir ‘n paar dae by ‘n konferensie waar daar geworstel word met die vraag hoe ons siklusse van gewels wat oor generasies heen herhaal word kan breek. Israel-Palestina, Joodse vervolging in Duitsland, die onderdrukking van die Roma in Europa, massas stemme uit verskillende dele van Afrika, afstammelinge van slawe in Noord-Amerika, en natuurlik baie wit en swart Suid Afrikaners neem aan die gesprek deel. Vroeg in die konferensie het ek op facebook verwys na die opmerking van ‘n Amerikaanse sosioloog wat wys daarop dat Suid Afrika inderdaad beter met ‘n traumatiese verlede en die bou van ‘n nuwe samelewing omgegaan het as meeste ander voorbeelde in die wêreld. Ek dink dis belangrik dat ons partymaal goeie nuus moet hoor, en het dit dus op facebook gedeel.

‘n Groep wit predikante (ek dink tog dis belangrik om dit te noem) het hierop begin reageer. Daar was basies drie tipes reaksies. Een groep voel dat die WVK se werk veel verder en dieper moet gaan, en dat ons nog baie van ons trauma uit die verlede moet verwerk. ‘n Ander opinie is dat die ANC darem regtig baie droogmaak vandag. Dis ‘n ander debat as waarop ek nou wil reageer, maar dis ‘n algemene strategie dat wanneer wit Suid Afrikaners met die brutaliteit van ons verlede gekonfronteer word, ons begin praat oor die foute van die ANC. Jy weet, dis amper soos toe ons kinders was en ma met een van ons raas oor ons stout was, en ons dan dadelik aan ma verduidelik hoe stout boetie was. So asof dit ‘n verskil moet maak. So asof as ons boetie net in ‘n sleg genoeg lig kan skets, ma sal dink ekself is eintlik ‘n engeltjie.

Dit is die derde tipe reaksie wat my egter werklik ontstel het. Dalk moes ek nie ontsteld gewees het nie, mens hoor hierdie tipe stem immers gereeld in Suid Afrika, maar gegewe die omgewing waarin ek die afgelope dae was, gegewe die massas oë van mense wat trauma ervaar het, ook van die kinders wat uit families kom wat in vroeër generasies trauma beleef het, het dit my hard getref hierdie keer. Dit is die houding van wit Suid Afrikaners dat Apartheid in ‘n verre verlede lê, en dat daar nou al so baie tyd verbygegaan het dat ons darem nou bietjie kan ophou hiermee. Jy weet, dit is die Klopjag benadering. Dit was vasgevang in hierdie gesprek met die woorde “Ja, ons het n tragiese verlede, maar dis nou darem 20 jaar later”, en ek is gevra om ‘n apologie te gee vir my verwerping van so ‘n benadering. So kom ek probeer.

Eerstens, ek dink die poging om Apartheid as iets ver in die verlede te beskryf, waaroor ons dalk bietjie kan praat, maar wat nie wesenlik belangrik is vir hoe ons optrede in die hede, insluitend die besluite van die ANC, verstaan nie, is bloot swak sosiala analise. Kom ek stel dit brutaal. Ek dink nie ons kan my pa se generasie se daaglikse optrede, ook hulle kritiek op die ANC, verstaan sonder om te onthou dat hulle deur Apartheid, in die vorm van diensplig, gevorm is nie. Ek dink ook nie julle kan my generasie verstaan sonder om te onthou dat ons almal deur soldate grootgemaak is nie. Residensieële patrone, onderwysstelsel, ekonomiese ongelykheid, die taal wat ons gebruik in publieke diskoers, die politieke partye waarvoor ons stem, niks hiervan kan losgemaak word van ‘n geskiedenis van kolonialisme en Apartheid nie. So om ‘n roete te soek wat kritiek in die hede wil lewer sonder om konstant met die kompleksiteit van die verlede te worstel is bloot ‘n wenresep vir ‘n swak sosiale analise.

Tweedens, ek dink nie ons verwerk geskiedenis in 20 jaar se tyd nie. In elkgeval nie die werklike traumatiese geskiedenis nie. Die rule of thumb is immers dat geskiedenis boeke eers 20 jaar na ‘n gebeurtenis geskryf kan word. Orals oor die wêreld sien ons hoe daar generasies later nog geworstel word met die kollektiewe trauma in ‘n gemeenskap of land. Trauma wat oor honderde jare deel van ons samelewings geword het, neem heelwat meer as 20 jaar om te verwerk. En dit sal ons as wit Suid Afrikaners dalk goed doen as ons dit ook vir onsself onthou. As jou kinders so oud soos ek of jonger is, hulle is nie “born free” nie. Hulle is vasgevang in ‘n verlede, en gaan nie daaruit breek as ons dit stilmaak nie. Ons moet ons verlede weer en weer op verskillende maniere besoek, daaroor huil, daaroor lag, en oor tyd ons hede rekonstrueer in verhouding met ons pogings om anders met ons verlede om te gaan. So alhoewel dit half na common sense klink om te maak of trauma wat meer as 20 jaar in die verlede lê darem nou al iets is wat ons nou maar bietjie van kan vergeet, is dit bloot nie in lyn met enige soortgelyke voorbeeld in die wêreld nie.

Derdens, ek dink dit is bloot pastoraal brutaal. In geen gesprek met ‘n individu wat trauma beleef het maak ons so tipe opmerking oor die traume nie. Natuurlik is daar goed wat met tyd gesond word, en natuurlik verander die manier waarmee ons met ons trauma omgaan. Maar enige een wat ekstreme traume beleef het weet ook dat dit ook na 20 jaar weer skielik kan kop uitsteek op ‘n nuwe manier, en dat dit vir die res van jou lewe ‘n impak het op hoe jy dinge aanpak. Om egter vir iemand te sê dat die blote hoeveelheid tyd wat verloop het rede genoeg is dat ons kan verwag dat ons nou maar kan “aanbeweeg, meneer”, verstaan bloot nie hoe genesing werk nie. In ons kollektiewe traume wil ek iets soortgelyk sê, behalwe dat kollektiewe traume oor veel meer as een generasie ontstaan het. Waaroor ons kan praat is tot watter mate ons genesing gevind het, tot watter mate ons herstel gevind het, maar die blote hoeveelheid tyd wat al verloop het sedert 1994, of 1990, kies jou datum, kan opsigself nooit ‘n argument wees nie.

So daarom is ek uiters ongemaklik, en verwerp ek dit volledig, as ons goed sê soos “Ja, ons het n tragiese verlede, maar dis nou darem 20 jaar later.

So hoe kan ons dan praat? Hier is my voorstel:

Eerstens, ek kies om vanuit ‘n posisie van hoop te praat. Daarom wil ek sê dat ons nou maar eers 18 jaar in ‘n demokratiese Suid Afrika is, en dit ongelooflik is hoeveel ons reggekry het! As ‘n Swart vrou wat ‘n politieke gevangene was onder Apartheid hierdie wit man (dis nou ek) vanaand ‘n druk kan gee, dan sê ek wow. As ek luister na die twee hoërskool kinders van een van die UFS personeel wat vanmiddag my interrogate oor hoe Kaukasiërs se hare versorg moet word, hoe gereeld dit gesny en gewas moet word, en hierdie ongelooflike meisies van 14 en 17 kyk hierdie wit man in die oë, en praat met ‘n selfversekerheid, en ‘n gemak, wat my laat jubel, dan het ek hoop (alhoewel ons tog sou kon vra hoekom hulle eers vanmiddag hierdie vrae kon vra).

Tweedens, ek dink ek wil met verbintenis werk. Dit beteken dat ek erken dat ons nog ‘n lang pad het om te gaan, dat ons nog vir dekades of meer deur die brutaliteit van die verlede gaan moet werk, gaan moet werk deur wat die aan almal van ons gedoen het, en dat ek myself verbind daartoe. Ek doen dit nie as ‘n tipe van ‘n keuse vir “my issue” nie. Ek dink nie dat ons ‘n keuse het watter issue nou vir ons belangrik is, en dat rassisme en ons geskiedenis van kolonialisme en Apartheid een pet topic is waarop ek kan fokus nie. Ek dink dat as ‘n samelewing het ons nodig om onsself te verbind daartoe om hierdie goed aan te hou deurwerk, en ek verbind myself om dit te doen.

So aan my gespreksgenoot, hier is my apologie. Dit is my antwoord vir my sterk woorde. Hier staan ek, ek kan nie anders nie. Ek dink ons sal verder kom, nie net in terme van versoening nie, maar ook in terme van die verskeie probleme, ook polities, wat die land vandag in die gesig staar, as wit Suid Afrikaners leer om ons verlede eerder te ernstig op te neem as om dit te onderspeel, om alle analises wat ons maak ook binne die konteks van osn geskiedenis te maak, en om veral konstant bewus te wees hoe ons self steeds bevoorreg word deur hierdie verlede, en uiters sensitief te bly vir hoe ons standpunte steeds gekleur word deur die plekke waar ons kom. My ervaring is dat as ons dit regkry, dan is daar ‘n lewendige publieke debat waarvan ons deel word, nie as die “wit stem” in die samelewing nie, maar as mede-burgers.


kerk, geweld en stakings?

November 15, 2012

Ek vind dit redelik maklik om die plaas-stakings te ondersteun. Ek maak my budget oop. Probeer vir ‘n oomblik dink hoe ek sou reageer as ek R70 per dag gekry het (selfs al het ek gratis verblyf gehad). Probeer my emosie indink as ek sou moes wonder of ek gaan geld hê om my seuntjie in ‘n skoon hospitaal te kry as hy siek word… en dan wil ek die stakings ondersteun.

Natuurlik keur ek die geweld af! Ek streef immers ook om alle vorme van geweld te veroordeel. Maar ek weet dat die staking op De Doorns nie op almal se lippe sou gewees het as dit bloot gegaan het daaroor dat ‘n paar duisend druiweplukkers aangedring het daarop dat hulle gaan sit en kyk hoe die druiwe aan die stokke vrot nie. Nee. Ons praat almal oor die staking want daar was vuur. Ons wonder almal oor R70 per dag, want die plase het gebrand. Ek skryf hierdie blogpost, omdat daar geweld was, nie in die eerste plek omdat mense R70 per dag kry nie. En ons kan die samelewing tot rustigheid maan so veel ons wil, en ons kan selfs vir die polisie nog groter gewere gee, solank publieke geweld die enigste manier is wat maak dat mense beleef dat hulle ernstig opgeneem word, gaan geweld gebruik word om ‘n saak op almal se lippe te kry.

Maar ek dink nie die staking gaan regtig werk nie. Nie op die korttermyn nie. Die waarheid is dat die hele sisteem so opgestel is dat as ons salarisse verhoog, gaan ons bloot net iewers ‘n stuk tegnologie kry om die werk goedkoper te doen. Wat beteken dat daar volgende jaar minder mense aangestel gaan word om druiwe te pluk. En dieselfde geld vir die myne. Iewers is daar ‘n masjien wat die werk goedkoper gaan doen. En of ons die politieke wil en kapasiteit het om regulasies so fyn op te stel dat werkgewers forseer word om beide hoër salarisse te betaal en steeds arbeidsintensiewe prosesse te implimenteer betwyfel ek, en of dit enigsins ekonomies moontlik is binne die huidige sisteem betwyfel ek elkgeval ook.

Hoe praat die kerk oor geweld en stakings? Ons distansieer onsself van alle vorme van geweld, en ons pleit dat almal sal rustig raak. Ek bedoel, hoe dan nou anders? Die kerk kan tog nie iets anders sê wanneer ons met vuur gekonfronteer word nie? Maar is die kerk nie besig om presies te doen wat die president, kabinet, aandeelhouers, mynbase ens. van ons verwag nie? Speel ons nie maar bloot ons rol om die status quo instand te hou nie?

Opposing all forms of violence, from direct, physical violence (mass murder, terror) to ideological violence (racism, incitement, sexual discrimination), seems to be the main preoccupation of the tolerant liberal attitude that predominates today. An SOS call sustains such talk, drowning out all other approaches: everything else can and has to wait… Is there not something suspicious, indeed symptomatic, about this focus on subjective violence-that violence which is enacted by social agents, evil individuals, disciplines repressive apparatuses, fanatical crowds? Doesn’t it desperately try to distract out attention from the true locus of trouble, by obliterating from view other forms of violence and thus actively participating in them?

(Zizek, Violence: Six sideways reflection)

‘n Te maklike uitweg (alhoewel dit ons dalk al ten minste een stappie beweeg) is om dan heel gesofistikeerd te verklaar dat die eintlike geweld die uitbuiting van ‘n paar boere is. Jy weet mos, dis ‘n voortsetting van apartheid. Dit sluit mense uit van beheer oor hulle eie lewens. Dit is selfs ‘n verdoeming tot ‘n vroeë dood (jy sal immers nie sukkel om armoede en ‘n korter lewensverwagting aan mekaar te koppel nie). En alles sal sulke elemente van waarheid in hê wat ons sal kan laat dink dat ons nou tog die morele hoëgrond betreë het. Ten minste is dit nie ons wat dan mense kwalik neem omdat hulle ontsteld is oor R70 per dag nie. Maar as hierdie selfde boere die prys van druiwe verhoog dan gaan ons bloot minder druiwe koop (en dan nog boonop rondom ‘n braaivleisvuur moan omdat druiwe so duur geword het).

Nee, die enigste manier waarop ons as kerk geweld werklik kan verwerp (soos wat ek absoluut oortuig is ons moet), en ‘n stem vir vrede kan wees (soos wat ek nog meer oortuig is ons moet wees), is om ‘n stem te wees wat praat lank voor daar ‘n plaas brand of ‘n myn tot stilstand kom. En hier raak dit moeilik.

Maar ek dink ons stem moet die volgende insluit:

  • Dat ons dit verwerp die idee dat jou ekonomiese posisie bepaal tot watter mate basiese menseregte op jou van toepassing is. Dit sluit in jou reg tot voldoende behuising, mediese sorg, onderwys ens.
  • Ons spreek onsself ten sterkste uit teen die sisteem van brutale ekonomiese ongelykheid.
  • Ons kan nie anders as om spesifieke geweldadige insidente te verwerp nie, maar ons mag dit net doen indien ons bereid is om onsself te verbind om die stemme van hulle wat onderdruk word ernstig op te neem ten spyte daarvan of insidente van geweld ons aandag daarheen dwing (ja, en net daar spreek die hele skrywe van hierdie blogpost op hierdie punt seker maar teen alles waarvoor ek argumenteer).

Om dit konsekwent te doen is bykans onmoontlik. Veral wanneer ons as predikante self ekonomies in die top 10% (of is dit die top 5%?) van Suid Afrika val. Maar as ons dit nie doen nie, dan gaan die koning van Nkandla (en ja, ek weet ek stel dit nou dramaties) maar net in stilligheid te dankbaar wees as die kerke opdaag om ‘n godsdienstige rasionaal te verskaf aan waarom ons die vrede moet bewaar, en dus die weg oopmaak dat so min as moontlik aan die sisteem verander hoef te word.

Die eintlik vraag is dalk, is die kerk instaat om meer dringerd te praat as wat die brandende plase praat? Want dit is wat die verwerping van geweld van ons vra.

* Ek skryf as deel van die kerk vir die kerk. Maar ek aanvaar dat daar ander instansies is wat net so belangrike rol moet speel, en wat soortgelyke vrae vir hulleself moet vra. As kerk staan ons egter in ‘n bepaalde tradisie waar hierdie vrae nooit uit ons gedagtes mag beweeg nie.


Die NG Kerk praat saam Afrikaner organisasies?

Mei 10, 2012

Ek was iewers in my agterkop bewus daarvan dat die NG Kerk met die ANC gaan praat. Ek het geweet dat “ons” (menende die verkose leiers in amptelike hoedanigheid) ongelukkig is met die ANC (OK, so what’s new, kyk maar net ons media verklarings oor die afgelope klompie jare), en alhoewel ek gewoonlik voel ons moan oor die verkeerde goed (gesprek vir ‘n ander dag), het ek die brokkie inligting hier laat ingaan en daar laat uitgaan.

Ek sou toe nou vanaand by ‘n housemate hoor dat ons namens die Afrikaners met die ANC gaan praat het!

Nou hier raak ek ongemaklik.

Natuurlik is ons ‘n “Afrikaner organisasie”. Dit is die baggage waarmee ons sit, en wat ons baie hard probeer om by verby te beweeg (en waar besluite by die laaste Algemene Sinode ons nogals gehelp het om deure oop te maak om ‘n ander identiteit te vind). Ons is ‘n Afrikaner organisasieas gevolg van historiese redes, en omdat ons lidmaatskap en amptelike leierskap bykans uitsluitlik uit hierdie groep wit Afrikaans sprekendes wat ons met “Afrikaners” kan identifiseer bestaan.

Oor die hele identifisering gaan ek nie nou praat nie. Ek is ‘n Afrikaner. Ek’s stuck daarmee. Ek dink Johan Swarts is spot-on (alhoewel ek dink hy moes meer eerlik gewees het en “wit” vooraan sy “Afrikaanssprekende Suid Afrikaners” gevoeg het). Die NG Kerk bestaan uit hierdie groep.

Maar verteenwoordig die NG Kerk hierdie groep? Praat ons “namens” hierdie groep? Is ons die “kerk van die Afrikaner”? (moet ek regtig uitwys hoe naby dit aan die “volkskerk” debat kom wat die NHK so tyd gelede oor gesels het?) Is die identiteit wat maak dat ons met die ANC in gesprek gaan ons Afrikanerskap?

Waar was die NG Kerk toe ‘n groep teoloë ‘n paar maande gelede ‘n brief vir die ANC geskryf het? ‘n Brief wat begin met “dankie”, maar tog skerp krities is. Sou ons nie eerder sê dat wanneer die Kairos teoloë met die ANC gaan praat, dan praat hulle ook namens die NG Kerk nie? Goed, ‘n klompie NG predikante het die dokument onderteken, en dus gevra dat die verteenwoordigers ook namens hulle gaan praat, maar op geen stadium het die NG Kerk (wat ek van weet) enigsins aangedui dat ons hierdie gesprek ook as ‘n gesprek sien wat ons belange op die hart dra nie: en hierdie groep praat immers as “Christene” met die ANC.

Moet my nie verkeerd hoor nie, Kairos is nie sonder probleme nie. Daar was sake daarin wat ek aanvanklik mee verskil het (maar in van die korrespondensie vooraf is daar ‘n goeie argument gemaak dat dit nie nou die tyd is om oor detail te verskil wat maak dat ons mekaar nooit vind nie). En Pierre de Vos se kritiek dat die gesprek tussen Afrikaners en ANC maar ‘n elite gesprek is, en dat die ANC nie bereid is om dieselfde gesprek met die magteloses en armes te voer nie het ‘n vriend van my ook oor Kairos gesê (en daarom nie geteken nie).

Of dalk sou ons eerder saam met die SARK wou gaan praat? Of die National Religious Leaders Forum? (eerder die eerste as die tweede in my opinie).

Maar om as Afrikaner organisasie ‘n voet in die deur te kry… ek weet nie so mooi nie. Ek is ‘n Afrikaner, ek moet met hierdie identiteit werk, maar die Afrikanerbond, Voortrekker Monument en ATKV kan nie namens my praat nie. Hulle het immers niks met my vorm van Afrikaner wees uit te waai nie. Ek is egter ‘n lidmaat van die NG Kerk! As die NG Kerk praat, dan erken ek graag “dit is my kerk wat nou praat” (al verskil ek van hulle, al skaam ek myself soms vir hulle, bly dit my kerk wat praat). Maar as die NG Kerk begin om namens my as Afrikaner te praat, dan raak ek ongemaklik.

Ons is ‘n Afrikaner-kerk. Ons huil daaroor dat ons dit is. Ons bely ons skuld omdat ons dit is. Ons werk uiters hard (ek hoop) sodat dit nie langer waar moet wees nie. Sodat ons deel kan word van ‘n breër kerk, een wat nie as ‘n “Afrikaner-kerk” identifiseer kan word nie. Wat maak my kerk dan tussen die Afrikaner organisasies? Kon ons nie maar eerder gesê het ons sal dan maar liewer stilbly nie? En om dit dan nog as “Publieke Getuienis” te beskryf? Om dit as “getuienis teenoor die staat” te beskryf as ons “Afrikanerskap” vir ons ‘n kaartjie by die dominante politieke mag wen… hiermee is ek erg ongemaklik.

Asseblief, kom ons verbind onsself as kerk om te praat as deel van die ekumeniese stem in Suid Afrika, nie as ‘n Afrikaner organisasie nie.


Was #blacktuesday dalk te maklik?

November 22, 2011

‘n Groot deel van my dag is in ongemak spandeer. Ek vermoed ek skryf dalk nou meer vir myself as iets anders, maar hier is wat in my ongemaklike gedagtes omgaan.

Eerstens is ek ongemaklik met ‘n samelewing wat te maklik in twee groepe opgedeel kan word. As ‘n regering oor ‘n stuk wetgewing stem, en vir alle praktiese doeleindes is die uiteinde dat alle ANC MP’s een ding stem, en alle opposisie MP’s iets anders stem, dan gaan daar rooi ligte aan! Dis immers ‘n illusie dat MP’s se eie opinie 100% met hul party s’n ooreenstem, en in ‘n gesonde debat sal daar altyd momente wees waar individue na alle kante toe verskil van die dominante idee in hul party. As sulke verskille toegesmeer word vir ‘n eenvoudige argument waar partye teenoor mekaar staan, dan moet ons besef ons het nie meer met ‘n intellektuele debat te doen nie. Maar vandag was dit nie net die regering wat in twee gedeel was nie. Die publiek het gedeel in die ANC anti-ANC verdeling, met geen grys gebied nie. Vandag moet jy standpunt inneem. Vandag is #blacktuesday. Dit is judgement day. ‘n IOL News tweet vat dit saam: “Are you For or Against the #POIB? Tweet only “Yes” or “No” #IOLpoll“. Geen “abstain (soos in die parliment) nie, geen “ek weet nie”, geen “ek stem grotendeels saam, maar het ‘n probleem met sekere punte”, geen “dankie dat 1982 se wetgewing uiteindelik aangespreek word, maar ons kan beter doen as wat op die tafel is”. Vandag was dit “ja” of “nee”, en enigeen wat nie duidelik en volledig “nee” gesê het nie, is onder verdenking.

Maar ek is ook ongemaklik met die Protection of Information Bill. Pierre de Vos verduidelik van die probleme daarmee. Maar daar is vir my meer daaraan. Die hele idee dat lande geheime het ter wille van “nasionale sekuriteit” pla my. Die stand van “nasionale sekuriteit” in Amerika is maar net die mees algemene voorbeeld. Die idee is gebou op ‘n wêreld waarin lande en hul regerings absolute gesag het, en waar die omgang met mekaar wesenlik geweldadig is. Die model sal altyd sy slagoffers hê, en moet in geheel ondergrawe word. Die beste alternatief blyk vir my te wees dat inligting (alle inligting) ge-open-source word.

Maar ek is ook ongemaklik daarmee dat die middel-klas publiek die vergrootglas vandag alleen op die regering (en per implikasie op die ANC) geplaas het. Alhoewel party dalk met een of ander ideaal werk dat die plaaslike nasie ‘n tipe absolute sowereiniteit het, is dit ‘n illusie. Daar is ekonomiese magte wat vandag in my nederige opinie meer die septer swaai as ‘n regering. Ek vermoed meeste van ons ongemak met die betroubaarheid van hoë profiel politieke leiers (beide in Suid Afrika, asook in ander lande) tot ‘n groot mate daarmee gepaard gaan dat dit wil voorkom of hulle optrede eintlik maar ekonomiese magte dien, eerder as die politiek wat die burgers van ‘n bepaalde land moet ondersteun. Ek dink dit is ook hoekom ons bang is vir hierdie POIB, want die vrees bestaan dat politieke leiers hulle persoonlike belange in ‘n ekonomiese sisteem nog verder sal versteek. In kort: ek dink die kritiek op die wetgewing is te min, ons het vandag ‘n stem nodig wat eis dat rolspelers in die ekonomiese magspel nie langer inligting mag versteek nie. Ons het nodig om te weet wie waar belange het en hoe groot die belange is, daar lê moontlik ernstiger struikelblokke vir ‘n oop en vrye samelewing as in die kantore van regeringsamptenare (tot ‘n groot mate soek ons vandag ‘n regering wat instaat is om die nog groter magte ter wille van die land se burgers in toom te kan hou).

Die publieke reaksie, waarvan die media onlosmaaklik deel was het my ongemaklik gelaat. Uitsprake soos dat hierdie die “einde van demokrasie” is, of dat dit “dieselfde as apartheid” is, is uiters problematies. Alhoewel die vryheid van die media nie die alfa en die omega is nie (die media praat immers ook maar hoofsaaklik vir ‘n middel-klas groep, en selfs al voel die media hulle is vry om te sê wat hulle wil, kan die meerderheid se stemme steeds doodgedruk word), vaar Suid Afrika relatief goed in terme van media vryheid (en ons moet werk om dit nog beter te laat gaan). Soos reeds genoem, ek dink nie vandag se besluit is ‘n positiewe skuif nie, maar die keuse om die vergrootglad hierop te plaas as ‘n tipe nekslag vir demokrasie in Suid Afrika los my baie ongemaklik. Die skokkend hoë werkloosheid syfer onder jongmense, en die massas armes wat nie kan “saamspeel” binne die reëls van hoe ‘n moderne samelewing werk nie, is ‘n veel ernstiger probleem! Ek wil nie ontken dat ons nie elke dag aan die ernstigste vrae kan aandag gee nie, en dat daar dae kom wat ons ook aan die fyner detail moet aandag gee nie, maar ons mag nooit toegelaat word om ons eie agenda onkrities te aanvaar nie. Die grootste gevaar is natuurlik dat ons swart dra vandag ons ‘n valse gerusstelling gegee het dat ons besig is om te veg vir demokrasie, terwyl ons more voortgaan met wat Zizek noem die “catastrophic consequences of the smooth functioning of our economic and political systems” juis omdat ons gewete gesus is dat ons vandag ons deel gedoen het vir vryheid. Ons moet vir ‘n oomblik stop en raaksien dat die vraag hoekom die POIB so hoog op ons agenda is en ander sake so laag belangriker is as ons “ja” of “nee” vandag (sonder om ons stem vandag totaal te relativeer).

Die media het my ongemaklik gelaat. Die media laat my gereeld ongemaklik. Ek dink nie ons koerante doen buitensporig sleg nie. Die Afrikaanse koerante stel my wel nogals gereeld teleur, maar dalk is dit maar net omdat dit “myse mense” is jy weet. Wat my ongemaklik laat met die media (en vandag weer gepla het) is die indruk wat geskep word dat die media ‘n tipe “objektiewe stem van die mense” is. Wat te min gehoor word is dat die media erken dat dieselfde magte wat selfs hoë profiel politici met tye na marionette laat lyk, ook in spel is in die joernalistiek. Die vraag is ook maar “wat verkoop”, en die stemme wat verkope laat val word uitgesny, die stories wat verkope laat styg word ingesit. Ons het nodig dat beide regering en media (en ook akademie en kerk) eerlik raak oor die feit dat ons in die moeilikheid is, omdat ons almal in rigtings gedruk word deur magte wat sekere stemme stilmaak, en die agenda verdraai om sekeres te bevoorbeeld. Om die regering as die vark in die verhaal te skets en onsself op die morele hoë grond te plaas is ‘n oorvereenvoudiging wat ons op die lang termyn duur gaan kos.

En laastens (vir die oomblik) het my eie kerk my ongemaklik gelaat. Want wat het ons as kerk nou eintlik gesê wat anders is as die breë populêre middel-klas diskoers wat vandag afgespeel het? Ons het nie eens gepoog om dit in kerklike taal te omskryf nie (wat ek baie waardeer het), maar het meer belangrik die persepsie gelaat dat die konstitutionele demokrasie ons “hoogste goed” is, en onsself verbind om ‘n spesifieke politieke vorm te verdedig. Alhoewel ek dink die kerk in sekere tye ‘n stem moet wees wat ‘n “beter” politieke bedeling te ondersteun (om byvoorbeeld te pleit vir ‘n demokrasie i.p.v ‘n Nasionalistiese regering), en met ander tye haar stem kan byvoeg om te sê dat ‘n sekere rigting beter as ‘n ander is, is daar ‘n stuk geweld aan die verbintenis tot die verdediging van ‘n konstitusionele demokrasie wat nie by die kerk hoort nie. Ek is bly dat my eie kerk binne die konteks van wit afro-pessimisme probeer om mense positief te stem oor ons land, maar ek dink die kerk het ‘n ander tipe kritiese stem nodig as om bloot soos die FW de Klerk stigting onsself te verbind tot die beskerming van ‘n vorm van regering wat op ‘n spesifieke moment in ons geskiedenis seëvier het. As kerk kan ons so ‘n politieke beleid slegs voorlopig ondersteun solank as wat ons oortuig is dat dit bydra tot geregtigheid. Dalk is dit wat ons bedoel, dat ons oortuig ‘n dat ‘n konstitusionele demokrasie (eerder as een van die ander vorme van demokrasie) “God se wil” is, maar ek word ongemaklik gelaat, en wonder of ons nie maar bloot hierdeur dieselfde politieke stemme wat ons nog altyd ondersteun het net verder ondersteun nie… maar dit is ‘n gesprek wat ons hier onder mekaar ernstig sal moet voer.

Ek voel nou beter. Die skryf was vir my goed. So kom ek sê wat ek dink nou kan gebeur.

Ek dink dis sleg dat daar vandag “ja” gestem is vir die POIB. Ek dink egter ‘n “nee” stem sou bloot ‘n troosprys gewees het, want dan sou ons maar net teruggeval het op ouer wetgewing wat ook nog te veel beskerming vir hulle wat reeds in posisies van mag is gee. Ons moet wegkom van ons 1982 wetgewing lyk dit my (ten spyte van die pogings wat al gemaak is om dit te verbeter). Ons gesprek moet dus eerder val op die proses waarin daar oor wetgewing gekonsulteer word (IDASA se versoek gister), en om vir konkrete voorstelle rondom spesifieke veranderinge te argumenteer (byvoorbeeld die Nelson Mandela Centre of Memory se voorstelle). Dit gaan ons nie by ‘n ideale samelewing uitbring nie. Dis waarskynlik onmoontlik vir Suid Afrika om in die konteks van ander lande se wetgewing wette te maak wat ‘n radikaal oop samelewing in die korttermyn sal help vorm (alhoewel dit nogals nice sou gewees het). Die toets vir die publieke stemme wat vandag geveg het vir vryheid, is of hulle more gaan voortgaan om ‘n konstruktiewe bydra te maak, en of #blacktuesday maar net gegaan het daaroor om vingers na die regering te wys. As die kerk praat, dan beteken dit ons herinner dat die toets van ‘n konstruktiewe bydra lê in die lewens van die armstes, gemarginaliseerdes en uitgeworpenes in die samelewing, nie bloot in liberale waardes soos “media vryheid” ter wille van media vryheid nie. As ons as kerk praat, dan weet ons ook dat ons voorstelle vir beter wetgewing voorlopig is, en binnekort weer bevraagteken moet word, want hierdie is nie die Koninkryk nie.