… want dis nou eers 18 jaar later

Desember 8, 2012

Die gedagte dat ons opgeroep word om ‘n rasionele verdediging van ons geloof te gee. ‘n Apologie. Ek steur myself al hoe minder aan hierdie tipe publieke versoeke wat in predikante se rigting gestuur word, omdat die gesprek gewoonlik geen nuwe roetes vir ons gesprekke oopmaak nie.

Die laaste versoek het egter ‘n ietwat ander karakter aangeneem, en daarom reageer ek wel. Ek wil dus wel ‘n apologie vir my oortuiginge gee, alhoewel van ‘n ander soort. Hier het dit min met die rasionele verdediging van God uit te maak, maar wel met die uiters aktuele vraag oor hoe wit Suid Afrikaners oor ons verlede en hede praat.

Die rede waarom ek opgeroep is tot ‘n verdediging, was omdat ek sonder verdediging bloot net my geloof verklaar het. My geloof dat ‘n stelling soos “Ja, ons het n tragiese verlede, maar dis nou darem 20 jaar later”, totaal verwerp moet word. Soos dit met enige geloof dalk maar gaan, is daar sekeres vir wie so ‘n standpunt geen verdediging nodig het nie, die totale onaanvaarbaarheid hiervan blyk vir hulle voor-die-hand-liggend te wees. In geloofstaal sou ons egter sê dat ander “blind” is vir hierdie geloof, en dat hulle dus begelei moet word om ‘n ander realiteit te sien.

Dis natuurlik uiters arrogante taal. Maar wanneer ons oor ons diep oortuiginge praat, dan klink ons taal met tye uiters arrogant. En nou wil ek die eerste wees wat myself moet herriner dat ons bekering-ervarings selde die gevolg van ‘n apologie, ‘n rasionele verdediging van die geloof, is. Dis immers die oortuiging van massas moderne apologete, maar die waarheid is dat hulle eintlik maar net vir die “ingewydes” preek, net hulle eie posisie verskans teen kritiek. So hopelik kan ek my eie apologie binne ‘n ander tradisie plaas, een waar ek verwoord sodat dit duidelik kan word waar ek staan, met die doel dat ons gesprek net dalk verder kan beweeg.

Hier is die agtergrond van my apologie. Ek is vir ‘n paar dae by ‘n konferensie waar daar geworstel word met die vraag hoe ons siklusse van gewels wat oor generasies heen herhaal word kan breek. Israel-Palestina, Joodse vervolging in Duitsland, die onderdrukking van die Roma in Europa, massas stemme uit verskillende dele van Afrika, afstammelinge van slawe in Noord-Amerika, en natuurlik baie wit en swart Suid Afrikaners neem aan die gesprek deel. Vroeg in die konferensie het ek op facebook verwys na die opmerking van ‘n Amerikaanse sosioloog wat wys daarop dat Suid Afrika inderdaad beter met ‘n traumatiese verlede en die bou van ‘n nuwe samelewing omgegaan het as meeste ander voorbeelde in die wêreld. Ek dink dis belangrik dat ons partymaal goeie nuus moet hoor, en het dit dus op facebook gedeel.

‘n Groep wit predikante (ek dink tog dis belangrik om dit te noem) het hierop begin reageer. Daar was basies drie tipes reaksies. Een groep voel dat die WVK se werk veel verder en dieper moet gaan, en dat ons nog baie van ons trauma uit die verlede moet verwerk. ‘n Ander opinie is dat die ANC darem regtig baie droogmaak vandag. Dis ‘n ander debat as waarop ek nou wil reageer, maar dis ‘n algemene strategie dat wanneer wit Suid Afrikaners met die brutaliteit van ons verlede gekonfronteer word, ons begin praat oor die foute van die ANC. Jy weet, dis amper soos toe ons kinders was en ma met een van ons raas oor ons stout was, en ons dan dadelik aan ma verduidelik hoe stout boetie was. So asof dit ‘n verskil moet maak. So asof as ons boetie net in ‘n sleg genoeg lig kan skets, ma sal dink ekself is eintlik ‘n engeltjie.

Dit is die derde tipe reaksie wat my egter werklik ontstel het. Dalk moes ek nie ontsteld gewees het nie, mens hoor hierdie tipe stem immers gereeld in Suid Afrika, maar gegewe die omgewing waarin ek die afgelope dae was, gegewe die massas oë van mense wat trauma ervaar het, ook van die kinders wat uit families kom wat in vroeër generasies trauma beleef het, het dit my hard getref hierdie keer. Dit is die houding van wit Suid Afrikaners dat Apartheid in ‘n verre verlede lê, en dat daar nou al so baie tyd verbygegaan het dat ons darem nou bietjie kan ophou hiermee. Jy weet, dit is die Klopjag benadering. Dit was vasgevang in hierdie gesprek met die woorde “Ja, ons het n tragiese verlede, maar dis nou darem 20 jaar later”, en ek is gevra om ‘n apologie te gee vir my verwerping van so ‘n benadering. So kom ek probeer.

Eerstens, ek dink die poging om Apartheid as iets ver in die verlede te beskryf, waaroor ons dalk bietjie kan praat, maar wat nie wesenlik belangrik is vir hoe ons optrede in die hede, insluitend die besluite van die ANC, verstaan nie, is bloot swak sosiala analise. Kom ek stel dit brutaal. Ek dink nie ons kan my pa se generasie se daaglikse optrede, ook hulle kritiek op die ANC, verstaan sonder om te onthou dat hulle deur Apartheid, in die vorm van diensplig, gevorm is nie. Ek dink ook nie julle kan my generasie verstaan sonder om te onthou dat ons almal deur soldate grootgemaak is nie. Residensieële patrone, onderwysstelsel, ekonomiese ongelykheid, die taal wat ons gebruik in publieke diskoers, die politieke partye waarvoor ons stem, niks hiervan kan losgemaak word van ‘n geskiedenis van kolonialisme en Apartheid nie. So om ‘n roete te soek wat kritiek in die hede wil lewer sonder om konstant met die kompleksiteit van die verlede te worstel is bloot ‘n wenresep vir ‘n swak sosiale analise.

Tweedens, ek dink nie ons verwerk geskiedenis in 20 jaar se tyd nie. In elkgeval nie die werklike traumatiese geskiedenis nie. Die rule of thumb is immers dat geskiedenis boeke eers 20 jaar na ‘n gebeurtenis geskryf kan word. Orals oor die wêreld sien ons hoe daar generasies later nog geworstel word met die kollektiewe trauma in ‘n gemeenskap of land. Trauma wat oor honderde jare deel van ons samelewings geword het, neem heelwat meer as 20 jaar om te verwerk. En dit sal ons as wit Suid Afrikaners dalk goed doen as ons dit ook vir onsself onthou. As jou kinders so oud soos ek of jonger is, hulle is nie “born free” nie. Hulle is vasgevang in ‘n verlede, en gaan nie daaruit breek as ons dit stilmaak nie. Ons moet ons verlede weer en weer op verskillende maniere besoek, daaroor huil, daaroor lag, en oor tyd ons hede rekonstrueer in verhouding met ons pogings om anders met ons verlede om te gaan. So alhoewel dit half na common sense klink om te maak of trauma wat meer as 20 jaar in die verlede lê darem nou al iets is wat ons nou maar bietjie van kan vergeet, is dit bloot nie in lyn met enige soortgelyke voorbeeld in die wêreld nie.

Derdens, ek dink dit is bloot pastoraal brutaal. In geen gesprek met ‘n individu wat trauma beleef het maak ons so tipe opmerking oor die traume nie. Natuurlik is daar goed wat met tyd gesond word, en natuurlik verander die manier waarmee ons met ons trauma omgaan. Maar enige een wat ekstreme traume beleef het weet ook dat dit ook na 20 jaar weer skielik kan kop uitsteek op ‘n nuwe manier, en dat dit vir die res van jou lewe ‘n impak het op hoe jy dinge aanpak. Om egter vir iemand te sê dat die blote hoeveelheid tyd wat verloop het rede genoeg is dat ons kan verwag dat ons nou maar kan “aanbeweeg, meneer”, verstaan bloot nie hoe genesing werk nie. In ons kollektiewe traume wil ek iets soortgelyk sê, behalwe dat kollektiewe traume oor veel meer as een generasie ontstaan het. Waaroor ons kan praat is tot watter mate ons genesing gevind het, tot watter mate ons herstel gevind het, maar die blote hoeveelheid tyd wat al verloop het sedert 1994, of 1990, kies jou datum, kan opsigself nooit ‘n argument wees nie.

So daarom is ek uiters ongemaklik, en verwerp ek dit volledig, as ons goed sê soos “Ja, ons het n tragiese verlede, maar dis nou darem 20 jaar later.

So hoe kan ons dan praat? Hier is my voorstel:

Eerstens, ek kies om vanuit ‘n posisie van hoop te praat. Daarom wil ek sê dat ons nou maar eers 18 jaar in ‘n demokratiese Suid Afrika is, en dit ongelooflik is hoeveel ons reggekry het! As ‘n Swart vrou wat ‘n politieke gevangene was onder Apartheid hierdie wit man (dis nou ek) vanaand ‘n druk kan gee, dan sê ek wow. As ek luister na die twee hoërskool kinders van een van die UFS personeel wat vanmiddag my interrogate oor hoe Kaukasiërs se hare versorg moet word, hoe gereeld dit gesny en gewas moet word, en hierdie ongelooflike meisies van 14 en 17 kyk hierdie wit man in die oë, en praat met ‘n selfversekerheid, en ‘n gemak, wat my laat jubel, dan het ek hoop (alhoewel ons tog sou kon vra hoekom hulle eers vanmiddag hierdie vrae kon vra).

Tweedens, ek dink ek wil met verbintenis werk. Dit beteken dat ek erken dat ons nog ‘n lang pad het om te gaan, dat ons nog vir dekades of meer deur die brutaliteit van die verlede gaan moet werk, gaan moet werk deur wat die aan almal van ons gedoen het, en dat ek myself verbind daartoe. Ek doen dit nie as ‘n tipe van ‘n keuse vir “my issue” nie. Ek dink nie dat ons ‘n keuse het watter issue nou vir ons belangrik is, en dat rassisme en ons geskiedenis van kolonialisme en Apartheid een pet topic is waarop ek kan fokus nie. Ek dink dat as ‘n samelewing het ons nodig om onsself te verbind daartoe om hierdie goed aan te hou deurwerk, en ek verbind myself om dit te doen.

So aan my gespreksgenoot, hier is my apologie. Dit is my antwoord vir my sterk woorde. Hier staan ek, ek kan nie anders nie. Ek dink ons sal verder kom, nie net in terme van versoening nie, maar ook in terme van die verskeie probleme, ook polities, wat die land vandag in die gesig staar, as wit Suid Afrikaners leer om ons verlede eerder te ernstig op te neem as om dit te onderspeel, om alle analises wat ons maak ook binne die konteks van osn geskiedenis te maak, en om veral konstant bewus te wees hoe ons self steeds bevoorreg word deur hierdie verlede, en uiters sensitief te bly vir hoe ons standpunte steeds gekleur word deur die plekke waar ons kom. My ervaring is dat as ons dit regkry, dan is daar ‘n lewendige publieke debat waarvan ons deel word, nie as die “wit stem” in die samelewing nie, maar as mede-burgers.

Advertisements

wanneer die regses ons cover blaas

November 7, 2012

So paar dae terug vind ek myself saam met die familie rondom ‘n tafel vir ontbyt in ‘n gastehuis daar naby die Garsfontein/Solomon Mahlangu kruising. Etenstye was nog nooit die mees ernstige tyd in ons gesin nie (selfs wanneer ons gestry het) en op hierdie gegewe oggend het dit ook maar jolig gegaan. Ons gashere was ‘n paartjie van daai goeie gasvrye, eintlik klein bietjie te familiëre, Afrikaner oom en tannie. Jy weet mos, ons is eintlik almal familie (daarom natuurlik die vreemde “oom” en “tannie” in Afrikaans), so ons praat maklik as ons by “ons mense” is.

So vra oom gasheer toe uit wat ons die vorige aand gemaak het. Nee wat, ons het Menlyn besoek, vertel ons hom. Jy weet mos, bietjie goeie familie-tyd hier in die groot stad. Mens moet immers jou dosis verbruiking inkry as jy kans kry.

“Nee”, sê oom gasheer, “julle moenie Menlyn toe gaan nie, Menlyn is nie meer wat dit was nie, julle moet in die vervolg Woodlands Mall toe gaan”. Een van ons was ons eie vriendelike Afrikaner self gewees (of was dit dalk maar net dat daar so klein bietjie van ‘n aspriste Van Wyngaard-streep uitgekom het) en het heel onskuldig gevra: “Maar wat is dan verkeerd aan Menlyn”. Ons moes die antwoord kon raai.

“Menlyn het baie swart geword…”.

Sy analise van die situasie kon netsowel uit een of ander komplekse sosiologie joernaal gekom het. In baie meer woorde, en veel meer genuanseerd, sou die navorser dalk wou uitwys dat ten spyte daarvan dat daar ‘n groeiende swart middel-klas is, is daar steeds ‘n baie lae sosiale kohesie tussen Suid Afrika se wit en swart middel-klas, en is residensiële gebiede in Suid Afrika steeds op grond van ras geskei. Die navorser sou kon voortgaan om te noem dat daar natuurlik baie uitsonderings hierop is (en Menlyn sou dalk as voorbeeld kon dien), maar dat daar steeds ‘n patroon te bespeur is.

Die meeste van ons wat die nuwer malls daar waar die son opkom besoek sal waarskynlik wil beswaar maak teenoor die oom se analise van die situasie. Ons sal wil benadruk dat daar by ons geen “rassisme” te bespeur is nie (dalk sal ons verduidelik hoe goed ons met ons swart kolegas oor die weg kom of selfs wil vertel dat “ek het ‘n swart vriend”. Ons sal dalk in teenstelling met die oom ‘n analise wil maak dat dit nie oor ras gaan nie, maar eerder ‘n klassestryd is (ons weet mos immers almal Marx was verkeerd, en dat verskillende klasse in ‘n samelewing nie bevraagteken hoef te word nie)*. Die verskuiwing na die die plek waar die son opkom is dus maar ‘n “natuurlike ekonomiese proses”.

Daar sou genoeg waarheid in hierdie analise kon wees dat ons die saak maar daar kan los. Klas bepaal immers tog residensiële patrone. Met genoeg tyd, en “harde werk”, kan enige iemand dus maar inkopies doen waar hulle wil, en dit sal ons natuurlik nie pla nie. Maar wat presies sal die klasseverskil tussen Menlyn en Woodlands dan nou presies wees?

Nee, die regses blaas eintlik maar net ons cover. Skynbaar het hulle nog nie die nuus gehoor dat plaaslike wit diskoers moet “conform to the international injunction against openly prejudiced discourse” (Steyn and Foster 2008: 28), en wanneer hulle dink dat dit nou net “ons mense” hier bymekaar is, dan sê hulle gereeld goed waarvoor ons maar so half ongemaklik saamlag, en hoop die gesprek draai in ‘n ander rigting.

In hulle onkunde oor wat polities korrekte liberale etiket is, sê hulle egter by die naam dit wat die “res van ons” weet ons moet vermy: Ons gaan Woodlands toe omdat Menlyn te swart geword het.

* Natuurlik moet hierdie skynbare konsensus uitgedaag word, maar dit ‘n gesprek vir ‘n ander dag.

Steyn, M. and Foster, D. (2008) ‘Repertoires for talking white: resistant whiteness in post-apartheid South Africa’, Ethnic and Racial Studies, vol. 31 no. 1, pp. 25-51.


Oor Malema en NG Kerk Missionêre Teologie

November 10, 2011

Ek dreig nou al ‘n paar dae om bietjie in Afrikaans ‘n paar opmerkings oor David Bosch en Missionêre Teologie te maak. Ek dink dit het baie te sê oor Julius Malema. Een deel hiervan is om bloot ‘n klompie belangrike verwysings in Bosch se werk te lys (kyk die voetnotas), en die ander om te pleit dat ons die gesprek oor ‘n Missionêre Teologie (en op ‘n ander dag sal ek argumenteer dat ons dieselfde idees kan bespreek sonder die woord “sending”, “missionêr” of “missionaal”, maar tans is dit taal wat baie gebruik word) in die NG Kerk in ‘n ander rat plaas. Ek het ‘n soortgelyke uiteensetting hier gemaak, wat die punte korter saamvat, maar sonder die spesifieke verwysings en die refleksie op die NG Kerk. Die argument kon gemaak word deur na ‘n verskeidenheid van ander stemme te verwys, maar ek ken Bosch se werk, en dit is tans belangrik in die NG Kerk, so ek gebruik hom. Hier is waaroor ek dink ons moet praat, wie praat saam?

Hier is my (een) super-simplistiese opsomming van waar ek dink ons in die NG Kerk is met die gesprek rondom Missionêre Teologie, ek probeer ons gesprek bietjie plot aan die hand van Bosch se werk. Hang net bietjie aan met Malema.

Die dominante idee oor sending was vir ‘n lang tyd dat ons heidene in die hemel moet kry. Heidene was diegene wat swart was. Ons het die swaar verantwoordelikheid gehad om hulle siele vir ewig te verlos. In die vroeë twintigste eeu met die arm-blanke vraagstuk het die NG Kerk nogals vir ‘n oomblik die sosiale vraagstukke van hierdie een groep ernstig op die agenda geplaas1, maar oor die algemeen was ons gevorm deur ‘n piëtistiese teologie wat gemaak het dat ons ontrek het van die vraagstukke van “hierdie wêreld” (versus die “volgende wêreld”, wat belangrik was)2.

Die ontdekking wat die laaste paar jaar in die NG Kerk plaasgevind het, was grotendeels dat die Koninkryk van God toe nou nie met die hemel gelykgestel kan word nie. Dit was natuurlik ‘n herontdekking wat baie moet maak (alhoewel almal se herontdekking nie noodwendig gepaardgegaan het met ‘n herontdekking van die vertaling van die “Koninkryk van God” nie), en hierdie proses het vir eindelose spanning deur die loop van die 20ste eeu gesorg3. Een oplossing vir die wat voorheen gewerk het met die idee dat die eintlike taak van die kerk in die wêreld was om die heidene in die hemel te kry, was om soos Lausanne by 1974 te verklaar dat al hierdie sosiale verantwoordelikhede van die kerk inderdaad belangrik is, maar dat evangelisasie (om mense Christene te maak) die primêre verantwoordelikheid bly. Bosch was nie gelukkig met so ‘n benadering nie4. Hierdie is steeds ‘n belangrike lyn binne die NG Kerk se gedagtes rondom wat die rol van die kerk in die wêreld behoort te wees.

Bosch het ‘n komprehensiewe benadering5 voorgestel, waar hierdie verskillende dimensies nie teen mekaar afgespeel mag word nie, maar waar dit in ‘n kreatiewe spanning geplaas word, en deel uitmaak van ‘n groter prentjie van die sending van die kerk. Maar, voor Bosch sy komprehensiewe benadering uitspel, is daar 7 belangrike waarskuwings wat eers gehoor moet word6. Die waarskuwings wat Bosch lys is gemik teen die Verligting paradigma wat hy vroeër beskryf het. As ons daardie bladsye mis lees, dan vermoed ek ons lees Bosch mis. Maar hier is die probleem, ek dink ons lees Bosch mis hierso. Een lyn wat Bosch deur die 20ste eeu trek loop soos volg:

  1. Vroeg in die 20ste eeu is die kerk betrokke by liefdadigheidswerk: basiese gesondheidsorg, sorg vir weeskinders, jy weet, daai tipe ding, maar as ‘n tipe ambulans-diens. Die kerk moet inklim en fix waar mense swaarkry.
  2. Later ontwikkel ‘n tipe “konprehensiewe benadering”, waar die kerk besef hulle kan nie net fix waar daar nood is nie, maar moet betrokke raak by die rekonstruksie van gemeenskappe.
  3. Na die tweede wêreldoorlog ontwikkel die groot ontwikkelingsplanne. Die “Derde Wêreld” moet net gehelp word om te ontwikkel, dan sal almal in die vrugte van die ekonomie deel. Die kerk val by hierdie patroon in, en glo die wêreld gaan opgelos word deur die groot ontwikkelingsplanne.7

Dit is nou al baie genoem dat Suid Afrika, die Afrikaanse gemeenskap, en die NG Kerk, “die Verligting gemis het”, weens die manier waarop Apartheid ons van die internasionale gemeenskap afgesluit het. Dis dus dalk nie vreemd dat ons die patrone van die Verligting herhaal nie. Alhoewel ek vermoed (en ek wil nie vir ander kerke praat nie, want ek ken nie ander kerke nie, so ek noem dit versigtig) dat baie ander kerke in praktyk maar nog iewers vasgevang is in benaderings wat reeds in die 20ste eeu sterk kritiek gekry het. Maar iewers tussen hierdie drie stappe vermoed ek is die konsensus in die NG Kerk besig om te vorm.

Maar, jy kan Bosch net verstaan as jy hoor dat hy uiters skepties is oor hierdie ontwikkelingsmodel. Dit verduidelik hy in Transforming Mission, waar die kritiek op so ‘n “sending as ontwikkeling” gelees moet word saam met die ander 6 punte van kritiek op die Verligting. Dit word verder uitgepak in Believing in the Future8, waarin van sy laaste gedagtes neergeskryf is.

So, wat kom na hierdie ontwikkelingsmodel? Dit is nie heeltemal so eenvoudig om te antwoord nie. ‘n Bevrydings-model (hier verwys Bosch nie na Bevrydingsteologie nie) is waarskynlik die duidelikste lyn wat Bosch uitwys na die ontwikkelingsmodel. Maar hy is nie volledig positief oor Bevrydings-model nie. Een van sy eerste punte van kritiek daarteen was dat die Bevrydings-model te veel vertroue plaas op net ‘n volgende groep leiers, wat te veel keer in die geskiedenis misluk het (sy voorbeeld kom uit Frankryk van die 18de eeu).9

Ten spyte van die bad press wat Bevrydingsteologie by die laaste Algemene Sinode gekry het in van die opmerkings, moet ons hoor dat ‘n belangrike deel van wat Bosch beskryf as die Missionêre Teologie van ‘n post-moderne of ekumeniese era10 oor Bevrydingsteologie gaan (ook hier het hy sy kritiek). Bosch wys reeds in 1991 uit dat Bevrydingsteologie deur fases gegaan het, nooit ‘n finale produk kan wees nie, maar telkens opnuut moet dink oor onderdrukking11. Om Bevryding uit te sonder is wel ‘n reduksie van Bosch, maar een wat ek dink onder die huidige omstandighede belangrik is om uit te sonder.

Wanneer Bosch uiteindelik vir die “kerk in die Weste” skryf, dan maak hy o.a die volgende opmerking:

“It belongs to our missionary mandate to ask questions about the use of power in our societies, to unmask those that destroy life, to show concern for the victims of society while at the same time calling to repentance those who have turned them into victims, and to articulate God’s active wrath against all that distorts and diminishes human beings and all that exploits, squanders, and disfigures the world for selfishness, greed, and self-centered power”12

Kort hierna wys hy uit hoe die Weste skuldig staan aan die onderdrukking van die Derde Wêreld13.

En hier kom Malema in die storie in. Malema was oor een ding reg: Daar is ernstig fout in ons ekonomie, en ekonomiese mag is wat uitgedaag moet word (of hy enigsins inhoud kon gee is ‘n debat vir ‘n ander dag, en oor of hy hierdie kritiek enigsins met integriteit kon lewer is iets waaroor SARS en ander wat met ondersoeke besig is moet uitspraak lewer, so kom ons ignoreer dit). As hierdie dan die einde van die Malema era was, dan het ons nodig dat ander opstaan en nog moeiliker vrae vra oor ekonomiese ongeregtigheid, ekonomiese ongelykheid, globale ekonomiese transformasie en Suid Afrika se plek binne dit en oor hoe ‘n toekoms gaan lyk waar beide armoede en die dreigende ekologiese krisis aangespreek gaan word. Bosch se suspisie was dat ons dit nie gaan regkry deurdat groot maatskappye en ryk kerke inkom en wonderlike ontwikkelingsplanne vir arm gemeenskappe en lande uitdink nie, dit gaan vra dat ons ernstige vrae vra oor die magsverhoudinge in die samelewing.

Dit is egter hier waar die moeilikheid inkom. Bosch skryf oor kritiek op die ontwikkelingsmodel:

Even more important was the entire area of power. It became clear that, deep down, this was the real issue, and that authentic development could not take place without the transfer of power. The Western developers appeared, however, to be either unwilling of unable to transfer power to poor third-world peoples.14

Mag is ‘n uiters komplekse ding, en ons het meer mense nodig wat fyn magsanalises doen in ons samelewing. Die NG Kerk (of meer presies, die Christene wat deur die NG Kerk verteenwoordig word) se rol is egter die bykans onmoontlike: om te doen dit wat die ontwikkelaars van die vorige eeu nie kon regkry nie: om krities oor ons eie mag te wees, en toe te laat dat mag van ons weggeneem word. As ons ‘n etiese stem wil wees in hierdie tyd, dan is een van die belangrikste komponente daarvan dat ons self-krities oor ons magsposisie moet raak, wat beteken ons sal moet stil raak, op ons tande byt, en die kritiek op ons eie magsposisie (in die huidige dan veral ekonomiese magsposisie). Dit is ‘n pynvolle proses. Van ons kant af hoop ek ons sal begin deur ‘n eerlike analise van ons bevoorregte ekonomiese posisie te maak, en toe te laat dat daar kritiek op gelewer word.

Bosch het natuurlik nooit Bevryding los van ander elemente gesien nie. Dit moet gesien word saam met die deurlopende oproep dat die kerk ‘n alternatiewe gemeenskap moet wees15, sy soeke na ‘n komprehensiewe verstaan van verlossing16, en sy versigtige waarskuwing dat ons nie die nuwe wêreld finaal tot stand gaan laat kom nie, maar dat ons permanent besig is om tekens op te rig17, om maar van die punte te noem wat ek dink in spanning moet staan met wat ek hierbo geskryf het.

PS. As jou eerste reaksie is om my te wil herinner waarom Malema verkeerd was, dan het jy waarskynlik iets gemis…

  1. Bosch, D J. 1986. Ethics in Contexts of Transition in Journal of Theology for Southern Africa, pp17-23.
  2. Bosch, D J. 1984. The roots and fruits of Afrikaner civil religion In New faces of Africa, by J W Homeyr and W S Vorster, 14-35. Pretoria: University of Pretoria.

    Bosch, D J. 1986. The Afrikaner and South Africa in Theology Today, pp203-216.

  3. Bosch, D J. 1979. Heil vir die Wêreld. Pretoria: NG Kerkboekhandel.
  4. Bosch, D J. 1984. The Scope of Mission in International Review of Mission, pp17-32
  5. Bosch, D J. 1991. Transforming Mission. New York: Orbis. p368
  6. Transforming Mission, p349-367
  7. Transforming Mission, p356-357
  8. Bosch, D J. 1995. Believing in the Future. Valley Forge: Trinity Press.
  9. Transforming Mission, p358
  10. Transforming Mission, p531, voetnote 1
  11. Transforming Mission, p447
  12. Believing in the Future, p34
  13. Believing in the Future, pp36-40
  14. Transforming Mission, p357
  15. Massas verwysings, ek dit in hoofstuk 3 van hierdie dokument beskryf, en die verwysings kan daar opgevolg word – pp24-36
  16. Transforming Mission, pp393-399
  17. Transforming Mission, pp498-510

Paulus se voorstel vir ‘n post-ras wêreld

Augustus 23, 2011

Deur hierdie geloof in Christus Jesus is julle nou almal kinders van God, want julle almal wat deur die doop met Christus verenig is, het nou deel van Christus geword. Dit maak nie saak of iemand Jood of Griek, slaaf of vry, man of vrou is nie: in Christus Jesus is julle almal één. En as julle aan Christus behoort, is julle ook nakomelinge van Abraham en erfgename kragtens die belofte van God.

Galasiërs 3:26-29

Ek sal nie die eerste een wees wat hierdie gedeelte aanhaal in ‘n gesprek oor ras en rassisme nie. Net in hierdie week het twee mense in gesprekke na hierdie teks verwys. Ek wil die teks dus lees as ‘n teks wat relevant vir vrae oor rassisme is.

Om dit te doen moet ons begin deur te sê hierdie teks gaan nie oor ras nie. Paulus se “Jood of Griek” is nie verwysings na “ras” nie. “Ras” soos ons dit vandag ken is ‘n idee wat iewers tussen die laat middel-eeue en die vroeë verligting ontstaan in Europa. Dit verwys na verskeie pogings om mense te kategoriseer op grond van uiterlike merkers soos velkleur, wat partymaal met geografiese oorsprong saamgaan. Ani Rattansi het ‘n baie nice kort oorsig oor hierdie geskiedenis in Racism in die A Very Short Introduction reeks. Jood en nie-Jood is nie soveel ‘n hierargie van wie is bo en wie is onder nie, die eerder dit twee groepe is wat teenoor mekaar gestel word nie (en wat beide natuurlik dink hulle eie groep is die belangrikste). Ras werk anders. In ‘n ge-rasde samelewing weet almal dat wit bo is, en swart onder. Ja, ook hulle wat swart is weet dit, en hou dit baie keer in stand (dink maar aan Tutu se verwysings oor swart reaksies op geweld as ‘n onlangse voorbeeld).

Bron: Racism. A Very Short Introduction. p58As ons die teks egter vir ons eie tyd lees, moet ons dit tog as ‘n rasse-teks lees. Een van die sterkste lyne in die ontwikkeling van rassisme staan immers as “anti=semitisme” bekend. Dit was ‘n tipe “interne rassisme” (albei groepe het immers saam in Europa geleef), waar hulle wat “wit” was en hulle wat “Jood” was teenoor mekaar gestel is. Jode was lelik en skelm, wittes was mooi en nederig. In hierdie proses word die oorsprong van die Christelike tradisie daar Oos van die Middelandse See vergeet en word dit moontlik om “Christelikheid” direk aan “witheid” te koppel. Paulus se herinnering dat daar ‘n nuwe tyd aangebreek het deur Christus, is ook ‘n herinnering dat ons eie geloof in wese een is wat sy ontstaan het in die oorkom van die spanning tussen die een wat Jood is en die een wat heiden is. Ek is ‘n heiden, wat deur Christus, deur ‘n Joodse Jesus, een wat nie ‘n ligte pigmentasie gehad het nie, maar een wat ook nie die “wit” identeit wat ons in die afgelope paar honderd jaar geskep het deel nie, deel gemaak is van hulle wat “kinders van Abraham” genoem word.

Terug by ons eie konteks moet ek net eers een punt benadruk: daar bestaan nie iets soos ras nie. Ten minste, tegnies bestaan daar nie iets soos ras nie. Daar is geen wetenskaplike gronde vir die idee dat daar wesenlike verskille tussen mense bestaan op grond van die kleur van hulle vel nie. Geneties speel verskille in die kleur van jou vel baie minder van ‘n rol as vele ander aspekte. Dit wat ons ras noem is sosiale konstrukte wat kwasi-wetenskaplik begrond is. Dit beteken dat ons geleer is dat mense aan hierdie groepe behoort wat op grond van velkleur bepaal is, en wat bepaal wat hulle plek in die wêreld is, maar hierdie idees is gebou op sogenaamde “wetenskaplike” navorsing wat ons later sou leer geen begronding het nie.

Vandag sit ons dus met hierdie ding wat ons ras noem, wat ons geleer het bepaal wie ons is, en wat in rassisme omvorm het. Rassisme gaan nie bloot daaroor dat ek lelike goed oor ander sê nie, dit sluit in dat mense op maniere wat nie verwoord word nie, en waarvan ons partymaal nie eens bewus is nie, geleer word om op ‘n sekere manier teenoor mekaar op te tree, en verder dat die plek van hulle wat as “swart” ge-ras is oor die algemeen onder in die samelewing gehou word. Daar is uitsonderings, maar dit is uitsonderings. Ons maak vordering (en ek dink dit is belangrik om te onthou), maar dit beteken nie die probleem is op ‘n einde nie (wat ook belangrik is om te onthou). Dit gaan nie bloot oor kulturele verskille nie, maar oor die manier waarop die samelewing georganiseer word, en oor ‘n hierargie van wie is die “meeste mens”, en wie die minste. Wie se lewe is van die meeste belang, en wie s’n die minste.

As ons Paulus lees, dan gaan sy voorstel egter oor meer as bloot dat ons nie meer lelike goed vir mekaar moet sê nie. Paulus stel voor dat hierdie kategorië geen gewig meer dra in hierdie nuwe era wat deur Christus begin is nie.

As ons gedagtes wees na Paulus draai, dink ek ons lees Paulus verkeerd as ons van hierdie verklaring ‘n tipe “geestelike  ideaal” te maak. Paulus is nie besig om bloot te vertel dat ons “geestelik” nou ‘n merker het wat swaarder weeg as alle ander merkers nie. Paulus is bewustelik besig om ‘n nuwe politieke era in te lei, ‘n era wat hy glo gestalte gee aan dit wat Jesus kom leer het.

In kort, ek dink ons moet Paulus lees as een wat ‘n teologiese oortuiging uitspreek wat polities gestalte kry.

Polities vind dit vir Paulus gestalte in die kerk, die “ekklesia” (Griekse woord wat ons gewoonlik as kerk vertaal). Paulus het mos hierdie gebruik om Romeinse politieke terme oor te neem in sy eie werk. So byvoorbeeld is die “Christus Jesus is Here” ‘n direkte sinspeling op die uitspraak van die Romeinse ryk van sy dag wat gesê het dat “Caeser is Here”. Vir Paulus bring Christus Jesus dus ‘n nuwe stel reëls vir hoe die samelewing georganiseer behoort te word. Moontlik steeds die Romeinse ryk (ek dink nie Paulus breek hiermee nie), maar vir Paulus moet daar radikaal anders gedink word oor die plek van Caeser, en oor die plek van mense oor die algemeen in hierdie nuwe era wat deur die kruis en opstanding begin is.

Ekklesia is egter nog ‘n woord wat Paulus by die politieke wêreld van sy dag gaan leen. Ons vertaal dit vandag as “kerk”, maar dit verwys eintlik na ‘n byeenkoms, ook ‘n politieke byeenkoms. Wanneer die manne van die stad bymekaarkom om die sake van die stad te bespreek, dan is dit ‘n “ekklesia”. In Paulus se ekklesia geld daar egter hierdie nuwe stel reëls. Hier maak dit nie saak of jy Jood of Griek, slaaf of vry, man of vrou is nie. In Paulus se ekklesia moet slawe en hulle meesters saam praat.

Paulus se ideaal is een wat polities gestalte kry in die plaaslike gemeente. Volgens Lukas, wat lank na Paulus se dood skrywe, het basies in gevangenisskap ingeloop ter wille daarvan om mense te help om in hierdie ideaal in te koop.

Ras is nou wel ‘n mite (maar moenie die krag van mites vergeet nie), en die verskillende “rasse” wat geskep is het nogals ‘n wye verskeidenheid van klassifikasies openbaar deur die geskiedenis. Wat egter grotendeels konstant gebly het (net grotendeels, daar is ‘n uitsondering of twee) is dat wit bo aan die hiërargie is, en swart onder. Wit is die naaste aan God, swart die verste. Wit is hoe God wil hê ons moet wees, swart gaan baie harde werk moet doen om deel van God se ideaal te word (indien dit enigsins moontlik is). So al kan ons vandag sê dat ras nie bestaan nie, is dit verstaanbaar dat die veral hierdie twee oorblyfsels uit ‘n ge-rasde geskiedenis is wat ons pla.

Vanuit ‘n Christelike tradisie herhaal ons Paulus se woorde dus graag deur te sê “daar is nou nie meer wit of swart nie”. En alhoewel Paulus oor iets anders gepraat het, dink ek inderdaad dat ons Paulus so kan lees. Gewoonlik klink dit of ons die “Jood of nie-Jood” met wit of swart vervang (wat verklap hoe diep die idee dat ras maar net kulturele verskille is), in die eerste weergawe van hierdie blogpost het ek dit self gedoen. Dit sal dalk help as ons onthou dat Paulus se “vry of slaaf” egter moontlik sterker ooreenkomste toon met ons “wit of swart” vanuit die moderne era.

Een manier waarop hierdie gedeelte interpreteer word is om te sê ons moet nou ophou karring aan ras. Daar is immers nie wit of swart nie, so ons moet ophou verwys na wit en swart, en eerder fokus op hierdie nuwe mensheid wat ons saambind. Interessant genoeg hou Paulus nooit op om die kategorieë te gebruik nie. Die aanhaling hierbo kom uit een van Paulus se eerste briewe uit. In Romeine, een van Paulus se laaste briewe, herhaal hy die aanhaling, en gebruik boonop ‘n groot deel van sy boek om oor die Jode te skryf. Efesiërs, een van daai boeke wat deur Paulus se volgelinge geskryf is, sit hierdie gedagtelyn voort, en Lukas, wat nogals moeite gedoen het om Paulus se storie as ‘n belangrike deel van die storie van die vroeë kerk neer te skryf, verwys jare later steeds na die probleme tussen Jode en nie-Jode, en hoe Paulus gewerk het om dit te oorkom.

Ek dink tog ons moet Paulus navolg. Maar om Paulus na te volg, soos wat hy geglo het hy Jesus Christus navolg, beteken egter nie om die bestaande kategorieë bloot te ignoreer nie. Dit beteken om ‘n wêreld te skep waar hierdie kategorieë nie meer saakmaak nie. Nie meer tel nie. Waar hierdie kategorieë van “wit” en “swart” nie bepaal met wie ek in verhoudinge is nie, nie bepaal wie ‘n stem het nie, nie bepaal waar my kinders skoolgaan of wie my dokter is. Wat veral nie bepaal in watter gemeente, ekklesia, ek is nie.

Ek dink ek sou Paulus tog navolg deur te droom van ‘n tyd wanneer dit werklik sinneloos sal wees om na wit en swart te verwys. Maar as ek Paulus so kyk, dan lyk dit vir my dit is nie ‘n wêreld wat maar bloot in-gepreek word nie. Dit is nie ‘n wêreld wat maar bloot geestelik aangekondig word nie. Dit is ‘n wêreld wat geskep word wanneer mense werk om ‘n politieke en sosiale omgewing te skep waar die lewe saam die getuienis is dat “dit maak nie saak of iemand swart of wit is nie”.

In kort: wit en swart maak nie saak nie, daarom werk ons vir ‘n wêreld waar dit werklik waar is dat wit en swart nie saakmaak nie. So vir nou praat ons oor ras, hierdie kwasi-wetenskaplike kategorie, in die hoop dat ons eendag nie meer oor ras hoef te praat nie (wetend dat Paulus se frase dan moontlik met nuwe spanninge gevul sal word).


My teleurstelling in die FW de Klerk Stigting

Augustus 19, 2011

@FWdeKlerkFoun het ‘n paar uur terug gevra ek moet vir hulle skryf hoekom ek teleurgesteld is in die Stigting. Hierdie was my vinnige reaksie.

Irené

Kom ons begin maar by die begin. Ek is 27. Afrikaans. Manlik. Predikant (of was ten minste gewees tot onlangs toe, tans is ek weer bietjie terug by die universiteit). Ek het in Swaziland grootgeword, en het van kleins af geweet dat apartheid verkeerd is.

Ek kan uiteraard nie sê dat my politieke bewussein ten volle ontwikkel was teen die tyd wat president de Klerk die bekende toespraak gemaak het op 2 Februarie nie. Maar ek onthou weld at dit vir my ouers belangrik was om te gaan stem tydens die referendum. Dit was vir hulle belangrik dat apartheid moet eindig.

Selfs teen die verkiesing van 1994 het ek nie regtig geweet wat aangaan nie. Kort daarna het ons Suid Afrika toe getrek, en jare later, toe ek op hoërskool was, het ek uitgevind van pas-wette. Die Nasionale Party het tot ‘n einde gekom, en in my onskuld het ek seker gedink dit was ook maar een van daai dinge wat moes gebeur. Maar FW de Klerk het tog ‘n tipe “hero” vir progressiewe wittes gebly. Na wie sou ons terugwys? Ons geskiedenis is besaai met leiers wie se besluite veroorsaak het dat ons onsself moet skaam. Maar FW de Klerk, so het ons geglo, het apartheid gestop. Hy het ‘n nobel-prys vir vrede gekry vir die manier waarop hy die oorgang help bestuur het. Hier was ‘n man wat ons maar in internasionale geselskap oor kon sê: “hy is een van ons mense”.

Iewers het ek van die FW de Klerk Stigting gehoor, maar nie regtig altyd fyn gevolg waarmee hulle besig is nie. Die reaksie op Samantha Vice deur Stewerd en Du Preez onlangs onder die titel “Skuld oor witlikheid werk rassisme in hand” was die eerste plek waar ek teleurgesteld was. Dis natuurlik aan die een kant onregverdig om ‘n artikel wat in ‘n koerant verskyn op akademiese gronde te beoordeel, siende dat daar eerstens nie genoeg plek is om jou standpunt volledig te verduidelik nie, en tweedens omdat jy beperk word in die taal wat jy gebruik. Ek het in my lewe al redelik gewerk in die veld wat as “whiteness studies” etiketteer word, waaruit baie van Vice se opmerkings kom. Dat daar van Vice verskil word is natuurlik aanvaarbaar, ons het konstruktiewe debat nodig in Suid Afrika. Maar dat ‘n reaksie deur die stigting haar argument afskiet sonder dat die argument eers verstaan word was vir my teleurstellend.

Dit het veral gegaan oor die woord “voorreg”, wat Vice op ‘n redelike tegniese wyse gebruik, en wat in die artikel bloot afgeskiet word. Voorreg by Vice gaan nie bloot oor jou bankrekening nie, maar oor die hele sisteem waarin jy jouself bevind, en gaan tweedens ook oor dit wat oor generasies opgebou is. Hierdie is natuurlik nie die plek om op tegniese konsepte in te gaan nie, maar ek wil maar net noem dat vanuit daai kort artikel het ek die idee gekry dat die outeurs nie enigsins kennis gedra het van die bronne waaruit Vice gewerk het en wat die terme beteken wat binne hierdie vakgebied gebruik word nie. Vice se artikel was in ‘n akademiese joernaal gepubliseer, waar sekere reëls geld. Natuurlik het baie wat haar artikel in die hoofstoom media bespreek het ook soortgelyke tegniese foute gemaak, maar ek sou gehoop het dat die stigting se reaksie nie in sulke slaggate sou trap nie.

Wat die huidige reaksie op die uitsprake van aartsbiskop Tutu betref lê dit so bietjie op ‘n ander vlak.

Daar is weer die foute. Ek dink byvoorbeeld aan die stelling “Those fortunate people who earn more than R585 000 pay 40% their incomes to the state to fund” – ek is geen ekonoom nie, maar soos ek my eie belasting kyk, dan werk Suid Afrikaanse belasting op ‘n glyskaal. Mense wat meer as R585 000 verdien sal 40% van hulle inkomste bo R585 000 aan belasting moet afstaan, nie 40% van hulle inkomste nie. Dit is ‘n ou fout, wat onder andere maak dat party mense simpel opmerkings maak soos dat hulle meer belasting moet betaal omdat hulle in ‘n hoër kategorie val. Dit is natuurlik nooit waar nie. Daar is egter ‘n groter punt.

Irené, my eerste kind is twee dae gelede gebore. Sy geboorte, en ons drome oor sy toekoms, maar dit weereens duidelik dat die mooi opmerkings oor “nie-rassigheid” bloot mooi teorie is, maar ons nie op die grond help nie. Indien daar egtheid aan die opmerking was, dan sou dit vir ons moontlik gewees het om te kan sê dat ons gemaklik sal wees met enige skool waarheen ons kind eendag gaan. Ons sou graag wou. Maar in Suid Afrika is die skole wat tydens apartheid as “swart skole” geplaas is steeds op ‘n standaard waarheen ek sal sukkel om my kind te stuur.

Apartheid dra natuurlik die skuld dat die “beginpunt” van ‘n demokratiese Suid Afrika so ‘n ongelyke sisteem gehad het. Die vraag onder bespreking is egter oor wat daarna gebeur het. Die afgelope 17 jaar is natuurlik ‘n moeilike geskiedenis. Dit vra natuurlik dat ons ernstig krities moet wees op van die prosesse wat in ons regering geloop het, ook op individue se besluite. Maar dra ons vandag nog die tekens van dekades se apartheid, eeue se kolonialisme, en ‘n nasionale (en ook internasionale) sisteem wat wittes bevoorreg?

My antwoord is ja.

Nou moet ek darem eers ‘n stappie terug neem. Ek is ook oortuig, soos ek aflei julle by die stigting is, dat ras-kategorieë ‘n onding is. Ons weet vandag daar is geen wetenskaplike begronding om mense op grond van ras in te deel nie. Daar is geen begronding om op grond van uiterlike kenmerke waardeoordele te maak nie. Meer nog, daar was nog nooit so ‘n begronding gewees nie. Die pogings om dit te doen word vandag as ‘n kwasi-wetenskap beskryf. Ons het mense op grond van ras ingedeel, en ons moet ophou om dit te doen.

Maar, ons sit met ‘n hele paar eeue se geïnternaliseerde oortuigings oor dit wat ons ras noem, en hierdie oortuigings moet gedekonstrueer word. Ons sit met ‘n sisteen wat volgens hierdie rasse-kategorië wat nie veronderstel is om te bestaan nie ingedeel te word. Ons moet ophou om oor ras te praat, maar eers moet ons die feit dat waar ons nog statistieke op grond van ras bymekaarmaak, toon die groepe wat ons gekonstrueer het nog ernstige verskille in hulle omstandighede.

As ons oortuig is dat ons nie oor ras moet praat nie, omdat ras nie bestaan nie, maar dit is nog duidelik dat wit kinders oor die algemeen in beter skole kom as swart kinders, wit volwassenes oor die algemeen groter salarisse kry as swart volwassenes, en wit families oor die algemeen toegang tot meer kapitaal het as swart families, dan beteken dit tog dat iets ernstig verkeerd is! Hoe kan kategorië wat geen begronding het nie nog so ‘n effek op dei materiële werklikheid van mense in hierdie land hê?

As die konstitusie wat julle so beskerm dit nie kan verander nie, is daar nie dan fout met die konstitusie nie? As die ANC regering dit nie kan verander nie, beteken dit nie dan dat daar fout is in hulle bestuur nie? En as die FW de Klerk stigting veg teen pogings om hierdie ongeregtigheid radikaal reg te stel, hoe moet ek dan oor hierdie organisasie wat ‘n naam dra waarvoor ek op ‘n stadium in my lewe die ongelooflikste respek gehad het dink?

Pierre de Vos het my gevoel weergegee. Ek is nie ‘n regskenner nie, maar sy konklusie dat die FW de Klerk Stigting maar net die ekonomiese belange van wittes probeer beskerm resoneer met hoekom ek die tweet geplaas het. Nie-rassigheid impliseer vir my veel meer as net ‘n paar mooi sinne wat belowe dat ons nie sal diskrimineer nie (al is die mooi sinne ook belangrik). Nie-rassigheid beteken dat my seun, en die swart kinders wat twee dae terug reg oor Suid Afrika gebore is dieselfde geleenthede, dieselfde kyke van alle mense, en dieselfde persepsies oor hoeveel waarde hulle het sal hê. Ons is nie daar nie. Ek pleit saam met julle vir ‘n wêreld waar ras nie meer sal bestaan nie, maar ek glo ook dat ons nie gaan wen deur “nie-rassigheid” te skreeu voor dit ‘n werklikheid geword het nie, en dit gaan ‘n hele paar generasies neem.

Vandag kan ons nog as wittes praat, en enige eenvoudige analise van Suid Afrika sal wys dat wittes steeds oor die algemeen baie sterk bevoordeel is en word. As die FW de Klerk ‘n stem vir geregtigheid wil wees, soos ek altyd gedog het die Stigting is, dan sal dit vra dat daar erns gemaak moet word met die vraag wie vandag die onderdruktes van Suid Afrika en die wêreld is, en wie aan die onderkant van die steeds bestaande rasse-idees lê. Eers wanneer ons hieroor gepraat het, en dit verander het, kan ons met trots praat van ‘n nie-rassige Suid Afrika.

Cobus


Wat ons nie gehoor het nie: Tutu praat oor swart moorde

Augustus 13, 2011

As dit nie vir die gemoan op twitter oor Tutu wat “wittes kap”, of meer spesifiek, vir die kritiek op mense wat moan oor Tutu wat “wittes kap”, was nie, sou ek nie eens geweet het van Desmond Tutu se toespraak die 11de Augustus nie. Maar dit is die wêreld waarin ons leef. Iemand ruk ‘n sin uit verband uit in Tutu se speech, en die wat regtig belangstel gaan kyk die hele speech op youtube.

Jy kan in Beeld lees waaroor die gemoan gaan. Maar daar is ‘n deel van sy toespraak waaroor Beeld nie skryf nie. Sy argument loop soos volg:

11 minute: “black-on-black” geweld moet teen die agtergrond van ‘n totale gesprek aan selfbeeld gesien word.

12 minute: Apartheid het die oortuiging dat ek “gemors” is onder swart Suid Afrikaners gevestig.

13 minute: Ons trek ons skouers op oor swart politieke leiers wat doodgemaak word.

14 minute: Ons trek ons skouer op oor swart kinders wat doodbrand.

(die opmerkings oor wit Suid Afrikaners kom by 15 minute in)

As ek Tutu reg hoor, dan moet ons sy opmerkings lees teen die agtergrond van die verskynsel dat die onderdrukte die beeld wat die onderdrukker oor haar/hom het internaliseer, en dus hom/haarself sien deur die bril van die onderdrukker. Ons kry dit nie net rondom rassisme nie, ook die verhouding tussen vroue en mans toon hierdie verskynsel.

Die een ding wat dit my lyk die media nie oor gepraat het na Tutu se toespraak nie, is hierdie “indifference ” (Tutu se woord) waarmee die dood van swart Suid Afrikaners vandag nog hanteer word. Hoe dra die media by tot die idee dat die dood van wit Suid Afrikaners op ‘n manier “erger” is as die van swart Suif Afrikaners? Binne die konteks van Tutu se toespraak sou ons egter twee verdere vrae kon byvoeg: Hoe herstel ons ‘n wêreld waar die onderdrukking van swart Suid Afrikaners veroorsaak het dat ook hulle skouers optrek oor die dood van swart leiers en kinders? En vir myself, steeds in navolging van Tutu, moet ek nie erken dat ek ‘n stuk van my menslikheid kwyt is as ek steeds die dood wat wittes as ‘n groter tragedie as die dood van swartes sien nie?

Kyk gerus die hele toespraak, dis die moeite werd:


Die krisis is groter as wat Vice beskryf

Julie 21, 2011

But I also think our country has long needed brilliant and honest academics, such as Vice, to place their ideas within the public space where they could have the greatest reach. No topic deserves such treatment more urgently than the permanent elephant in any South African room — race. So, allow me to rehearse Vice’s reflections and to engage them.

McKaiser, Confronting Whiteness

Ek deel McKaiser se gevoel. Ek dink ons het stemme soos die van Vice nodig, en as ek na die kommentaar die laaste paar weke op die massas artikels (en die inhoud van van hierdie artikels) luister, dan raak ek net meer oortuig dat ons Vice baie ernstig moet lees, moer verstaan waar sy verdaan kom, sodat ons vanuit hierdie tipe self-refleksie vorentoe kan beweeg. Daarom dat ek versoek dat ons begin deur by Vice stil te staan.

Dit gesê, daar is ‘n paar plekke waar ek ernstig kritiek wil lewer, nie teen Vice nie, maar amper om Vice se argument ‘n stap of twee verder te vat.

In kort, twee sake wat ek wil noem: Ek dink Vice het ‘n oordrewe klem op die politiek, en mis daarom ander belangrike dele van die publieke sfeer, en ek dink Vice het ‘n oordrewe klem op Apartheid, en mis daarom die groter geskiedenis.

Disclaimer: ek weet Vice het ‘n akademiese artikel gepubliseer, en dat hierdie konteks vra dat argument so gefokus as moontlik geskryf word, en nie die hele wêreld se vrae op een slag moet aanspreek nie. Ek wil dus nie impliseer dat Vice nie self aan hierdie twee sake kan dink nie, ek glo sy kan, en het al, maar ek dink dis belangrik dat dit verwoord word, en wil begin deur dit hier te doen.

Dit gesê, kom ek verduidelik. My argument begin bietjie persoonlik. Vice skryf:

While I am not an Afrikaner and so have escaped the taint that identity brings with it, I am a white South African, undeniably a product of the Apartheid system and undeniably still benefiting from it.

Daar is ‘n voetnote by waarin sy haar erns met haar eie posisie benadruk, en dit duidelik maak dat sy nie dink dat skuld net aan Afrikaners gekoppel moet word nie. Maar wat natuurlik nie genoem word nie, is wie Vice dan nou is? My doel is nie tipiese English-bashing nie, maar ek dink op hierdie punt laat Vice ‘n geleentheid verbygaan om die groter konteks waarbinne Apartheid ontstaan het, en haar eie verbintenis tot hierdie groter konteks, uit te wys.

Een frase uit Steyn se werk trek dit mooi bymekaar:

Apartheid was “a logical, if extreme, interpretation of the trope of modern Western whiteness”

Melissa Steyn, “Whitenss Just Isn’t What It Used To Be”, pxxxi

Later haal sy Nadine Gordimer aan:

As extraordinary obdurate crossbreed of Dutch, German, English, French in the South African white settler population produced a bluntness that unveiled everyone’s refined racism: the flags of European civilization dropped, and there is was, unashamedly, the ugliest creation of man, and the baptized the thing in the Dutch Reformed Church, called it apartheid, coining the ultimate term for every manifestation, over the ages, in many countries, of race prejudice. Every country could see its semblances there; and more peoples.

Melissa Steyn, “Whitenss Just Isn’t What It Used To Be”, p24

Beide kante is belangrik. Apartheid was die ekstreme vorm van rassistiese strukture in die wêreld, maar dit was nie uniek nie. Dit was ingebed in ‘n groter geskiedenis van kolonialisme. Hierdie woord is vreemd genoem weggelaat uit Vice se argument uit. Dit is jammer, want ek dink dit sal help om ook die vreemde posisie van ander witmense, hulle wat nie Afrikaners is nie, of selfs nie Suid Afrikaners is nie, se rol in ongeregtigheid, en se voortgaande bevoorregting, in die gesprek in te dra.

Dit bring ons egter by die tweede punt. Ek dink Vice plaas ‘n oordrewe klem op die politiek. Vandag word die wit posisie nie deur politiek in plek gehou nie, maar deur ekonomiese en intellektuele faktore. Dit gaan oor woorde, oor interpretasies van die verlede en hede, en dit gaan oor wie die beursie dra. As ons die ongeregtigheid wat met die wit posisie gepaardgaan dus wil konfronteer, dan sal ons moet kyk na veel meer subtiele meganismes as bloot wie besluit hoe die land regeer moet word.

Saam met dit sal ons dan ook weereens die internationale aard van die wit posisie moet verstaan. My bevoorregting is nie net Apartheid nie, maar dit is ook die feit dat daar ‘n internationale gemeenskap van witmense is wat vir eeue lank ‘n disproportionele deel van die bronne van die wêreld bymekaargemaak het, en daarmee hulle wat die wit posisie gedeel het bevoordeel het. Dit is ook omdat daar ‘n internationale gemeenskap van filmhuise, koerante, skrywers, bloggers ens is, en dat hierdie mediums tot ‘n oordrewe mate in wit hande is, en die saak van hulle wat wit is bevorder.

Om kolonialisme te onthou, en die effek daarvan nie net op die onderdrukking van hulle in Afrika en die Amerikas nie, maar ook in hoe dit Europa en die gepaardgaande ideale wit posisie bevorder het, help ons om te besef ons is nie in proses om 50 jaar se ongeregtigheid van Apartheid te reg te stel nie, maar 300 of 400 jaar van ongelyke wetgewing, en van bronne wat disproportioneel na die Noordelike halfrond, en na die bankrekeninge van wittes oralsoor, versprei is. Om te besef dit gaan nie net oor die politiek nie, help ons om te onthou dat rassisme op alle vlakke van ons bestaan funksioneer, en dat om een aspek aan te spreek nie die hele sisteem gaan verander nie.

Nadat ons dus by Vice stilgestaan het, maar voordat ons te vinnig sê witmense het deur hulle eie wit subjektiwiteit gewerk, sal ons die grootsheid, beide in tyd en skaal, van die manier hoe wit mense gesosialiseer is moet verwerk.