Dis dalk tyd om weer te dink oor godsdiens in skole

September 2, 2014

Dalk moet ek eers dit sê: ek is nie gekant teen godsdiens in skole nie. Ek dink ons gaan uiters knap onderwysers verloor as ons ‘n kliniese verdeling tussen geloof en lewe in die klaskamer wil inbring. Ek dink verder dat een of ander hofbevel wat godsdiens volledig uit skole gaan verban bloot die effek gaan hê dat Christene (en waarskynlik mense met ander godsdienstige oortuigings) hulle kinders na “godsdienstige skole” gaan neem, en dat dit die uiters belangrike publieke ruimtes waar kinders leer om met mense wat anders as hulle glo saam te leef gaan ondergrawe. Maar ek dink ook dat ons ernstige vrae moet vra oor die posisie van bevoorregting wat die kerk by skole veronderstel, wat die NG Kerk spesifiek by skole veronderstel (of veronderstel het), en wat sekere Charismatiese kerke vandag veronderstel.

Toe ek nog ‘n “jeugdominee” was moes ek jaarliks deur ‘n gesprek sit waarin my onbetrokkenheid by die plaaslike skole onder oë geneem is. Die onbetrokkenheid het basies daarop neergekom dat ek nie saalopeninge waargeneem het nie. Dit het al gebeur, twee keer wat ek te vinnig ja gesê het, en die ander keer by een spesifieke skool waar ek wel myself beskikbaar gemaak het, vir redes wat nie nou belangrik is nie, maar dit was ‘n uitsondering.

Daar was twee punte agter hierdie houding. Die een gaan oor ons verhouding met ander godsdienste, die ander oor ons verhouding met ander kerke.

Die makliker een om te verduidelik is waarskynlik ons verhouding met ander godsdienste en mense wat nie godsdienstig is nie. Buiten dat ek dink ons ‘n goeie godsdienstige kurikulum nodig het waaroor almal kan saamstem, en buiten daarvoor dat ek bo-op dit ook ruimte het vir skole om ‘n eie godsdienstige beleid op te stel wat die godsdienstige oortuigings van die meerderheid leerlinge in ag neem, dink ek ons het ‘n ongelooflike verantwoordelikheid teenoor alle leerlinge om dieselfde behandel te word.

Dit beteken dat ‘n skool soos die een waarin ek skoolgegaan het, waar die meerderheid Christene is maar daar ook ‘n redelike groep Moslems is, ernstig moet oorweer om die Imam ook van tyd tot tyd te vra om die skoolopening te doen. Ek pleit daarvoor as ‘n Christelike teoloog, predikant en ouer. Ek dink ons kinders het nodig om te leer om met respek om te gaan met mense van alle godsdienstige oortuigings. Ek dink ons kinders het nodig om te hoor dat daar wysheid in Islam is waaruit die samelewing kan tap. Ek dink ons kinders het nodig om te leer om op ‘n liefdevolle en leerbare manier met Moslems om te gaan indien hulle getroue Christene wil wees in ons wêreld vandag.

Dit beteken ook dat ons godsdienstige optrede nie teenoor kinders mag diskrimineer nie. Nooit nie. Diskriminasie het natuurlik baie grys areas, en dis gewoonlik hierdie grys areas waar die probleme lê, maar ons moet begin dink oor hoe ons godsdienstige byeenkomste ‘n nie-amptelike vereiste word vir verkiesing op ‘n leerlingraad of ander liggaam.

Maar die tweede punt gaan ons dlak help om meer van die probleme raak te sien: ons verhouding tussen kerke moet op ‘n manier verreken word in ons verhouding met skole. So hard soos wat ek wil pleit dat my eie kinders ‘n gesonde en ietwat gekontroleerde blootstelling aan verskillende godsdienste sal kry wanneer hulle eendag in ‘n publieke skool van hierdie land is, so hard sal ek baklei wanneer die skool gebruik word om my kinders te bekeer na hierdie of daardie oortuiging toe. Moet my nie verkeerd verstaan nie, ek is nie gekant teen bekering nie, en dink ons moet volledig ruimte maak daarvoor dat mense ook van godsdienstige oortuiging kan verander, maar wanneer die skool ‘n captured audience word, en meer nog wanneer die magsverhoudinge waarin onderwysers teenoor kinders staan ter sprake kom, dan mag ons dit nie gebruik as evangelisasieruimte nie.

Daar is ‘n rede waarom ek dit onder my tweede punt sit. Ek dink ‘n groot deel van die probleme hiermee gebeur tussen kerke. Ons gebruik die ruimtes van publieke skole om dogmatiese gevegte in die lewens van kinders in te dra. Natuurlik dink die onderwysers en vrywillige ouers (my probleem is nie met kinders wat as gelykes op skoolterreine teologiese debatte voer nie, of selfs mekaar van teologiese standpunte oortuig nie, ek dink dit is deel van die lewe) wat hierby betrokke is nie dat hulle met “dogmatiese gevegte” besig is nie, hulle is mos bloot besig om die “Bybelse standpunt” te verkondig. Ek sal uiters ontsteld wees as my seuns eendag van die skool af kom en ek moet uitvind ‘n onderwyser of ander volwassene het die skool gebruik om vir hulle te vertel dat die kerk waarvan hulle deel is eintlik verkeerd is. Ek wil vir alle ouers en kinders, ook die wat nie godsdienstig is nie, respekteer op dieselfde manier waarop ek hoop my kinders respekteer sal word.

Ek dink dat Christene, as die meerderheid-godsdiens in Suid Afrika, het ‘n eerste verantwoordelikheid om aan te dring daarop dat skole nie ruimtes word vir ons godsdienstige gevegte nie. Waar dit gebeur moet ons as kerk protesteer.

Dit beteken waarskynlik dat ek dink die verantwoordelike ding vir kerke om te doen is om te erken dat daar waarskynlik sekere praktyke is wat iewers in die toekoms in ‘n hof gaan verskyn waarmee ons ook ongemaklik is, en wat ons ook dink beter bestuur moet word in skole. Ek dink ons kan hierop kritiek lewer sonder om bloot ‘n bepaalde weergawe van nie-godsdienstigheid te onderskryf. In kort: ek dink ons kan alle kante van die lewe, ook die godsdienstige, in skole erken, en dit op so ‘n manier doen waar ons kinders, ook Christen kinders, met ‘n waardering en ‘n respek vir mense van alle godsdienstige oortuiginge grootmaak.


want ons verwag tog meer van die kerk

November 12, 2013

Daar is verskeie weergawes van ‘n verhaal wat voortspruit uit versekeringsmaatskappye wat sekere rampe ‘n “act of God” noem. Dit loop gewoonlik iets soos volg:

‘n Besigheidsman wou ‘n kroeg langs ‘n kerk bou. Die kerk bid toe dat die kroeg nie gebou moet word nie. Halfpad in die bouery kom daar ‘n storm en vee die halfgeboude kroeg plad. Die versekering sê dit was ‘n “act of God”. Die besigheidsman dagvaar toe die kerk omdat hulle gebede veroorsaak het dat sy kroeg verwoes is, en die kerk reageer dat hulle gebede niks daarmee te doen gehad het nie.

Tans woed daar so gesprekke tussen ‘n paar kerkleiers, ‘n paar mense buite die kerk, ‘n paar so op die rand van die kerk en ander wat belangstel wat iets soortgelyks veroorsaak.

Mense identifiseer hulleself as “buite die kerk”, en maak dan duidelik dat hulle dink die kerk heelwat meer moet doen as bloot die minimum wat volgens die wet vereis word. Die kerk moet immers in liefde en menswaardigheid met mense omgaan, en kan daarom nie daarop roem dat ons optrede wettig was nie. Stemme binne die kerk beklemtoon weer dat die kerk gebind word aan die landswet en dat die kerk nie kwalik geneem moet word as ons binne die landswet optreë nie.

Die patroon is nie uniek aan hierdie gesprek nie, en daar is darem heelwat uitsondering op hierdie eenvoudige analise ook, maar die klein prentjie gee tog iets waaroor ons verder moet dink.

Die idee dat daar tog meer van die kerk verwag moet word is nie nuut nie. Kerke en kerkleiers wat betrokke is by een of ander skandaal sorg altyd vir nuus. Aan die ander kant hiervan hoor ons gereeld dat kerke van die organisasies is wat die meeste vertrou word deur die Suid Afrikaanse publiek.

Aan die ander kant is die etiek wat die kerk najaag ‘n onmoontlike etiek. Om jou vyande lief te hê en almal as gelykes te hanteer is iets wat ons met die “heiliges” identifiseer. Ons “gewone mense”, en die sluit gemeentes en predikante in, hou nie regtig hierby nie. So die kerk toon ook maar baie keer ‘n versigtigheid om self hierdie hoë verwagtinge op onsself te plaas.

‘n Deel van my hou daarvan dat stemme buite die kerk, en stemme op die rand van die kerk, na ons vinger wys en sê dat hulle meer verwag van die kerk, dat die kerk meer moet doen om by ons eie hoë etiese verwagtinge uit te kom. Aan die ander kant wonder ek partymaal oor die hoe sinvol dit is om van buite af vir mense te sê hoe hulle hulle eie morele riglyne moet toepas.

Ons is dalk op ‘n goeie plek as die kerk erken dat ons nie altyd regkry om ons vyande lief te hê, om alle mense as gelykes te behandel, en om veral aan die armes en die onderdruktes ‘n spesiale plek te gee nie. Hierdie stukkie eerlikheid is tog heelwat beter as die kerk wat probeer wys dat ons die morele hoëgrond het.

Daar is ook ‘n sterk liberale tradisie wat kom wys dat hierdie naïewe idees oor afsweer van geweld en liefde vir vyander ideale is wat bloot dom is om na te volg. Ek bedoel, as die kerk al ons eiendom en al ons geld more vir die armes weggee dan is dit so goed soos institusionele selfmoord. As ons nie ordentlike kontrakte met ons werknemers teken nie, as ons nie luister na wat ons by die wetmakers kan leer nie (en werk God nie oor daar nie?) dan gaan ons mense iewers uitbuit, of onsself laat uitbuit.

Daar is egter tog iets in die wese van die kerk wat maak dat ons partymaal dom goed doen. Party noem dit “geloof” en ander “roeping”. Een van my gunsteling seënbedes sê dit so mooi:

mag God jou seën met genoeg dwaasheid om te glo dat jy ’n verskil kan maak in hierdie wêreld, sodat jy dinge sal kan doen wat ander mense dink nie gedoen kan word nie.

So partymaal gaan ons in versoeningsprosesse in ten spyte daarvan dat enige rasionele mens vir ons sal sê versoening is onmoontlik. Partymaal weier ons om geweld te gebruik al sê elke politieke analis dat geweld die enigste manier is om iets te verander. Partymaal bly ons selfs in huwelike langer as wat enige sielkundige sal aanbeveel. En op elkeen van hierdie goed sal ons voorbeelde kan wys waar ons dwaasheid toe nie gelei het tot iets wat daadwerklik verander het nie, en dat ons maar eerder die rasioneles, die analiste en die sielkundiges se raad moes gevolg het. Maar partymaal dan gebeur dit dat hierdie keuse om getrou te bly aan ons mees radikale idees, dinge regkry wat ander mense dink nie gedoen kon word nie.

Aan die ander kant dink ek daar is ook die gevaar dat die kerk as simbool waarvan ons “meer verwag” die half afgewaterde etiek van die samelewing oor die algemeen kan ondersteun. Dis ‘n langer argument, maar die oortuiging dat die dominee ten minste anders sal optreë, of die kerk ten minste beter sal doen, kan dit ook moontlik maak vir ander dele van die samelewing om hierdie verantwoordelikheid op sy te skuif. Uiteindelik moet die kerk tog ook sê dat ons nie so uniek is nie, dat hierdie ideale waarin ons glo ideale is wat ons glo die hele samelewing kan dien.

So in kort: dankie vir almal wat oortuig is dat ons tog meer van die kerk moet verwag, die kerk het nodig om hieraan herinner te word. Al verstaan as dat dit gevaarlik is vir die kerk om hierdie hoë verwagting aan onsself te stel, moet ons dit egter partymaal (selfs in dwaasheid) doen.


Oor die Heilige Drie-eenheid en ‘n subwersiewe politieke teologie

November 4, 2013

Daar is ‘n redelike standaard argument in moderne publieke teologie wat iets soos volg loop:

Teoloë en die kerk moet deelneem daaraan om dit wat die beste is vir die stad of die samelewing te soek. Ons moet help om die algemene goedheid vir almal na te jaag. Teoloë en die kerk moet egter nie verwag dat die samelewing waarbinne ons leef die taal van die kerk deel nie, maar moet Christelike waardes vertaal en verpak sodat dit gehoor kan word binne hierdie publieke sfeer.

En dan kom Gwede Mantashe (blykbaar, ek kon egter nog nie die hele speech opspoor nie) en hy breek hierdie idee volledig af.

Dis eintlik gevaarlik om te reageer op grond van ‘n koerantberig sonder dat ons die volledige speech gesien het. Ons is half vies as mense dit met die kerk doen, en moet dalk maar ‘n stukkie versigtigheid aanleer wanneer ons op politici reageer ook. Maar kom ons aanvaar die breë punt: Matashe (en baie ander deur die geskiedenis en vandag) gebruik Christelike konsepte om ‘n politieke agenda te dryf. So wat nou?

Kom ons sien dit eerste raak: Christelike metafore en taal is ongelooflik kragtig in die Suid Afrikaanse samelewing. As jy wil sê dat niemand jou sal onttroon nie, as jy wil praat oor die ewigheid, dan is ‘n uiters kragtige retoriese strategie om te verwys dat status quo sal voortduur tot Jesus kom. Almal weet skynbaar wat dit beteken. As jy wil uitwys dat die ANC-alliansie onlosmaaklik aan mekaar verbind is, dat hiedie drie partye een is, dan is ‘n goeie shorthand om dit met die Drie-eenheid te vergelyk.

Indien dit werklik werk om ‘n crowd op te sweep met hierdie teologiese konsepte, dan beteken dit dat dit genoeg raakpunte in die publieke sfeer het dat jy daarmee jou punt kan maak sonder ‘n lang verduideliking. Dit beteken egter ook dat Christelike taal publieke taal is.

Hoe sal ons maak hiermee?

Laat ek net eerstens my kaarte op die tafel sit: Dis net te maklik om uit te wys dat sou Mantashe die vergelyking tussen die drieparty-alliansie en die Drie-eenheid gemaak het hy homself aan een of ander vorm van kettery sou skuldig maak. En ook te maklik om dan aan te dring dat die kerk se rol moet wees om hierdie dwaalleer uit te wys en aan te dring op een of ander vorm van teologiese ortodoksie (met een of ander gesekulariseerde taal as enigste alternatief) in politieke uitsprake. Ja, ja, die kerk moet seker iets sê, maar ons moet beter kan doen as om uit te roep “dwaalleer”. Almal weet dit is dwaalleer, dit is die hele punt van so ‘n stuk retoriek! Die retoriese krag daarvan lê daarin dat jy heilige simbole neem en dit na jouself laat verwys.

Maar ‘n eerste reaksie is duidelik dat die kerk moet protesteer. Dit aanvaar dat die kerk tog ‘n verantwoordelikheid het om in die publieke sfeer beheer te probeer hou oor hoe kern Christelike simbole uitgebeeld word, en dat ons mag aandring dat dit binne die riglyne van die tradisie gebruik word. Hierdie reaksie is seker onvermydelik, en het dalk tog waarde. Ek weet egter nie of dit volhoubaar is, en of dit konsekwent uitgevoer kan word nie. Ons loop die gevaar om telkens op eksplisiete teologiese uitsprake van politieke partye te reageer, sonder om te weet wat om te maak met die teologie wat nie eksplisiet is nie. Is die onderdrukking van weduwees en weeskinders immers van minder belang as die misbruik van God se naam? As die kerk glo ons het ‘n verantwoordelikheid om “God se naam” in die publiek te beskerm, sal ons nie in ‘n permanente stroom van verklarings moet ingaan nie? En watse kriteria sal ons gebruik om te besluit “hierdie is darem te erg”, nou moet ons iets sê?

‘n Tweede moontlikheid sou wees om ‘n redelike sterk stroom van anti-apartheidsteoloë na te volg. Volgens die 1983 konstitusie was Suid Afrika ‘n Christelike land. In reaksie hierop het party teoloë toe gesê: OK, kom ons vat julle op julle woord, as julle ‘n Christelike land is, dan het die Bybel gesag oor julle, en gaan ons ‘n ander interpretasie van Christelike waardes aan julle voorbou en eis dat julle daarby hou. Party kan selfs opgewonde raak oor Mantashe se opmerkings, aangesien dit die Christelike godsdiens ‘n uiters bevoorregte posisie gee (nou wel met ‘n bietjie van ‘n ketterse verdraaiing van ‘n sentrale simbool, maar duidelik het Jesus meer traction as Mohammed of Buddha in hierdie politieke kringe).

Verwysings na die Drie-eenheid is nie algemeen godsdienstig nie. Dit is so spesifiek Christelik as wat jy kan kry. Daar sou dus in hierdie tyd kerke en teoloë kan opstaan en vir die ANC sê: dit lyk vir ons julle is ‘n Christelike party, ons wil nou met julle praat oor wat dit beteken om ‘n Christelike party te wees. Party het dit reeds begin doen deur te verwys na die sterk Bybelse tradisie dat politieke heerskappy nie ewig is nie, en dat slegs God ewig staan. Die Ou Testament is immers vol hiervan, beide met verwysing na Israel, maar ook na die groot wêreldmoonthede van die tyd (Babiloniërs, Perse, Grieke). So aan die ANC, van een Christen na ‘n ander: “niks is ewig nie”.

Maar om te maak of ons dink die ANC self glo dat hulle ‘n Christelike party is net omdat hulle met Christelike metafore werk (of dat die NP ‘n Christelike party was net omdat hulle Christelike konsepte in ‘n konstitusie laat inskryf het) is om hulle te ernstig op te neem. Politieke partye is nie Christelik is nie en godsdiens word bloot gebruik sover dit ‘n politieke agenda dien. Daar is wel Christene in politieke partye, en dit is iets waaroor ons meer ernstig kan praat. So om hierdie tipe erkenning te gee is om te veel te maak van die gebruik van Christelike taal. In elkgeval het ek ‘n ernstige wantroue in Christelike party-politiek, en dink ek die kerk moet eintlik maar vra dat politieke partye in hulle amptelike standpunte net by ‘n basiese stel gedeelde waardes hou (wat nie een van hulle elkgeval regkry nie).

Daar is dalk ‘n ander roete. Kom ek begin van die agterkant af.

As die ANC goeie teoloë was dan sou hulle enige kritiek op hierdie oorneem van die Drie-eenheid dalk vinnig afgewys het deur sterk op Paulus te steun. Paulus het immers die godsdienstig-politieke simbole van sy tyd geneem en dit op ‘n subversiewe wyse verwerk om ‘n radikale politieke teologie binne die Romeinse ryk te skep. As die Romeinse ryk sê “Die Keiser is Heer”, dan sê Paulus “Jesus Christus is Heer”. Hierdie politieke teologie het o.a tot vervolging gelei, wanneer Christene in die Romeinse ryk weier om aan die Keiser wat heer is te offer omdat hulle bely dat daar ‘n ander Heer is. As die ANC ‘n paar goeie teoloë sou betaal, dan dink ek hulle sou dalk ‘n argument kon maak dat hierdie leen van godsdienstig-politieke taal nie iets nuuts is nie, en dat hulle dit eintlik by die kerk kom leer het, dat dit eintlik ‘n subwersiewe handeling is om die mag wat Christelike simbole het te ondergrawe.

Ek vermoed die kerk van die eerste eeue nooit daaraan sou dink om ‘n publieke verklaring uit te ryk wat sê dat niemand mag uitroep “die Keiser is Heer” omdat dit kettery sou wees nie. Die kerk het bloot nie die mag gehad om so iets te doen nie. Wat hulle gedoen het is om weekliks, daagliks, bymekaar te kom. Eredienste te hou. ‘n Liturgie te ontwikkel. Briewe te skryf wat ernstige politieke implikasies gehad het. In die samelewing in te gaan en bloot hardnekkig te weier om ‘n ander realiteit te erken as “Jesus is Heer”. Meer as dit, hulle het so geleef dat selfs die Romeinse ryk naderhand nie sonder hulle kon klaarkom nie. Hulle het die siekes versorg, was eerlike en hardwerkende werkers, en het die stede waarin hulle geleef het ‘n beter plek gemaak.

Of dit Jesus se gelykenisse of Paulus se politieke teologie was, een van die fascinating aspekte van die Nuwe Testament is hoe heersende konsepte gevat word en polities subwersief herinterpreteer word binne die geloof in God (Drie-enig?). As die kerk kreatief genoeg is hoef ons niks te verklaar nie, maar bloot voort te gaan om hierdie spel van polities subwersiewe teologiese retoriek beter te speel.

Sondag oggend sit daar ‘n paar miljoen mense in Suid Afrika in duisende gemeentes met duisende predikante, pastore, priesters en profete. Die manier hoe die Christelike tradisie nog altyd gewerk het is om elemente uit die kultuur rondom ons te verweef met godsdienstige taal en oortuigings. Die twee moet met mekaar praat. Politieke uitsprake word op hulle kop gedraai en hierdie miljoene mense word gevorm deur ‘n alternatiewe politiek. Dit is die politiek van die goeie Skepper, die God van lewe. Die politiek van Jesus Christus is Heer, die Heer wat gekruisig is deur die politieke heersers van sy tyd. Die politiek van die Gees van God wat aan gewone mense krag gee om ‘n boodskap van versoening en geregtigheid te verkondig.

Ek dink aan een so poging van Klippies Kritzinger. Dalk hoef ons niks te sê oor Mantashe en die Drie-eenheid nie, maar bloot Sondag oggend in die erediens met hierdie votum of iets soortgelyks begin:

Where does our help come from?
Psalm 121 in Tshwane
JNJ (Klippies) Kritzinger

L: We lift up our eyes to the hills,
to the high places in and around Pretoria;
Where does our help come from?
Does our help come from Meintjeskop,
from the Union Buildings, centre of political power?
C: Our help comes from the LORD,
who made heaven and earth
L: Does our help come from Thaba Tshwane,
from the National Defence Force, centre of military power?
C: Our help comes from the LORD,
who made heaven and earth
L: Does our help come from Monumentkoppie, from the
Voortrekker Monument, reminder of the power of the past?
C: Our help comes from the LORD,
who made heaven and earth
L: Does our help come from the high building of
the Reserve Bank, centre of economic power?
C:Our help comes from the LORD,
who made heaven and earth
L: Does our help come from the high buildings of Unisa or the
University of Pretoria, centres of intellectual power?
C: Our help comes from the LORD,
who made heaven and earth
L: We lift up our eyes to the hills,
to the high places in and around Pretoria;
Where does our help come from?
C:Our help comes from the LORD,
who made heaven and earth;
who is the same, yesterday, today and forever;
who remains faithful to his promises,
who never forsakes the work of his hands.
Amen.

Ons kan ook politieke metafore subwersief ondergrawe. As ek nie dood ontsteld is oor Mantashe se skynbare opmerkings nie, dan is dit hoofsaaklik omdat ek van plan is om met my eie lewe dieselfde strategieë te gebruik wat ek in die aanhalings in die koerantberig sien, maar om dit te doen as teoloog.

Ek wonder hoe ‘n gelykenis sou klink wat op die heilige drieparty alliansie reageer? Dalk het ons ‘n gelykenis nodig, nie ‘n verklaring nie.


@gormendizer kom ons praat oor teoloë en stakings

Januarie 15, 2013

Johan Swarts se rubriek verdien reaksie. Ek vat dit bietjie persoonlik op, want vermoed ek was iewers in sy gedagtes toe hy gekies het om te skryf, so ek voel bietjie verantwoordelik om maar te reageer. Terwyl my eie gedagtes nie volledig inpas by sy voorbeeld van hoe teoloë tipies reageer nie, is daar genoeg ooreenkomste tussen my eie onlangse opmerkings, en ook Johan se reaksie daarop, en waaroor hy in die rubriek skryf om my vermoede dat ek ten minste een van die was oor wie hy gedink het te bevestig. Natuurlik skryf Johan oor teoloë in die meervoud, en is elke opmerking wat hy maak nie op my gemik nie (dit sal elkgeval waarskynlik verwaand wees om te verwag dat ek die enigste een is wat hy in gedagte het), maar as een spesifieke teoloog, wat wel vermoedelik in sy gedagtes was, sal ek tog reageer.

As die wat agter Johan se argument lê reg verstaan, dan dink ek teoloë (en die kerk oor die algemeen) moet dit hoor. Ek hoor agter die argument die groter probleem dat teoloë wil praat oor dit wat in die samelewing aangaan, wil kritiek lewer, selfs wil voorstelle maak, sonder dat ons die werklikheid goed genoeg verstaan. In hierdie geval, ons verstaan nie die komplikasies van die landbousektor nie, verstaan nie die konteks van plaaswerkers nie, en verstaan nie die groter werking van die ekonomiese sisteem nie. Ons lewer dus goedbedoelde kritiek, maar dit is nie in voeling met die werklikheid nie, en as ons wil praat moet ons meer tyd spandeer om die data te verstaan.

Johan is nie die eerste wat dit sê nie. Blaai bloot weer deur David Tracy se Analogical Imagination, waar hy op die standaard kritiek teen teoloë wys wat sê dat ons te wyd en oor te veel wil praat, vae algemene analises maak, en besig is met wat in werklikheid bloot ongedissiplineerde refleksies is, wat ons onder die vaandel van “teologie” as aanvaarbaar beskou. Dis ‘n werklike probleem. Dit was een van die probleme wat ek ook spesifiek wou konfronteer toe ek op kerklike reaksies op geweld gewerk het. As ek Johan dus reg verstaan, dan dink ek ons moet hom hoor. Ons mag nie vir een oomblik verwag dat ons analise ongegrond mag wees bloot omdat ons dit as “teologie” bedryf nie. So kom ek probeer om my eie gedagtes bietjie verder te verwoord.

My eie mini-uitbarstingtjie waarna ek hierbo verwys was gebou op die gevoel dat ons besig is om met ‘n klompie double binds te sit wat ons met ‘n onmoontlike situasie los.

  • Plaaswerkers kry te min geld. Hulle kan nie hulleself onderhou met die geld wat hulle kry nie.
  • Ons kan nie die minimum lone verhoog tot op ‘n plek waar ons sal kan sê dat die geld wat plaaswerkers wel kry hulle toelaat om in dit te voorsien wat ons as “basiese menseregte” beskryf (kos, beshuising ens.) en nog steeds ons plase winsgewend bedryf nie.
  • Ons het reeds ‘n magdom mense wat nie kos kan bekostig nie (en ek praat nie van myself wat kla omdat die vleispryse oor kersfees opgaan nie), so as ons die minimum lone verhoog, en dan die hoër onkoste kan ondervang deur dit na die verbruiker toe te laat afkom, dan beteken dit nie bloot dat ek meer vir vleis gaan betaal nie, maar dat daar meer mense is wat nie kos kan bekostig nie (en ons sou kon byvoeg, dat die lewensonkoste van die einste plaaswerkers opgaan).

Die eerste twee punte hak aan die gesprek oor die Bureau for Food and Agricultural Policy se onlangse verslag, wat o.a. sê dat die huidige minimum lone te min is om van te leef. Dat plase nie ‘n ekonomiese bestaan sal kan maak as lone met meer as R20 verhoog word nie en dat dit steeds te min sal wees om ‘n gesonde dieët te kan volg. Die laaste hak aan voedselsekuriteit, wat steeds ‘n bedreiding bly in Suid Afrika, alhoewel ons ver beter vaar as ons buurlande.

As my eie eerste instink dus nie is dat plaaswerkers dom met hulle geld werk nie, dan is dit a.g.v hierdie tipe data. Om die waarheid te sê, ek dink dit is gevaarlik om ‘n regverdiging te gee vir so ‘n eerste instink, asof ons die “eintlike probleem” kan vind by die finansiële bestuur van minimum loon werkers, asof ons dit sou kon oplos deur ‘n klein bietjie “financial management” klasse. Of Johan dit werklik as ‘n rasionele argument beskou, en of hy dit net bloot as ‘n meer rasionele argument as sy skets van die tipiese teoloog beskou sal hy maar self op moet antwoord.

Ekself was verder nog heeltyd versigtig om die probleem as “onchristelike boere” te beskryf, wat bloot “gulsig” is. Ek wil nie maak asof boere bo verdenking is nie, maar ek dink wel dat boere vasgevang is in ‘n groter sisteem waarin die produksie van landbouprodukte nie op so ‘n manier gedoen kan word dat werkers genoeg betaal kan word om ‘n gesonde en veilige bestaan te voer nie (behalwe as ons plase verder meganiseer wat weer ernstige implikasies vir werkloosheid het). My eie vermoede is dat wanneer die middel-klas en politici die boere wil uitsonder as die eintlike probleem, dan versteek dit bloot hoe ons deel is van ‘n sisteem wat afhanklik is van hierdie einste salarisse waaroor daar baklei word.

Laastens, Johan se noble savages argument vra vrae oor hoekom teoloë enigsins wil praat oor die stakings. Dis ‘n ou kritiek op die kerk se sendingwerk, dat ons die “inboorlinge” as goedhartige maar primitiewe mense sien wat die “leiding” van die kerk nodig het, en in ander kontekste die “beskerming” van die kerk nodig het teen ‘n sluwe uitbuiter wat hierdie arme primitiewe mense nie die vermoëns het om te kan aanvat nie. Laat ek egter bloot reageer deur te sê dat ek dink Johan se “vrye agent” wat kontrakte kan sluit met wie hy/sy wil, en kan besluit dat om ‘n plaaswerker te wees nie werklik is waar hulle wil wees nie en dus ‘n ander werk kan gaan kry, is uit voeling met die realiteit. Ons sou dit graag so wil hê. Ons het selfs wette in plek wat aandring dat dit inderdaad so is. Maar die werklikheid is dat die plaaswerkers wat hierdie vryheid inderdaad gebruik, wat hulle goed vat en loop, in baie gevalle bloot in die diep gat van werkloosheid verval. ‘n Keuse tussen ‘n minimum loon wat nie ‘n “balanced food plate” kan verskaf nie en werkloosheid is kwalik vryheid. Om te werk met die vooronderstelling dat mense vasgevang is in ‘n ekonomiese posisie is nie dieselfde as om te aanvaar dat hulle inherent primitiewe goedhartige mense wat nie vir hulle eie aksies verantwoordelik gehou hoef te word nie, of selfs nie in staat is om hulle eie probleme op te los nie.

Dalk is die punt dat ek op ‘n ander manier kies om uit voeling met die werklikheid te wees. Die “werklikheid” is dat dit tegnies onmoontlik is om vir ‘n hele wêreld ‘n “balances food plate” te verskaf. Ons is almal veronderstel om te weet dat die ekonomie dit nie toelaat nie, en dat as ons gaan aandring daarop dat dinge anders moet lyk, die situasie net slegter gaan wees. Dit kan inderdaad gevaarlik wees om te sê dat dit onaanvaar is. Dit maak dat mens sommer maklik goed sê soos “Ek vind dit redelik maklik om die plaas-stakings te ondersteun“, wat dit laat lyk asof jy dan nie gehoor het dat hierdie stakings dinge nie gaan beter maak nie. Wat anders moet die kerk sê as ons gekonfronteer word daarmee dat mense moet leef op salarisse wat nie ‘n gesonde bord kos op die tafel kan sit nie as “dit is verkeerd”? Solank as wat die werklikheid ‘n konsensus is dat ons sekere morele vrae maar eers opsy moet skuif omdat dit nie tegnies haalbaar is om daaraan aandag te gee nie, kies ek om uit voeling met die werklikheid te wees.

Ek dink nie Johan wil so ver gaan om te sê dat teoloë as teoloë eerder stil moet raak nie (ek dink tog sy kritiek is hoofsaaklik teen teoloë wat nie wil luister nie, eerder as teen teoloë wat praat), maar op plekke kry ek tog die gevoel dat daar iewers ‘n groepie experts is aan wie ons die besluitneming moet oorlaat. Maar wie is hierdie experts? Sal ons dit oorlaat aan demokraties verkose politici? Die tegnokrate wat ‘n manier moet kry waarop ons die samelewing ten minste net vir nog so rukkie moet balanseer? Ons as teoloë moet tog op ons tone gehou word vir slegte analises, maar uiteindelik is ons ook besig om behoeftes van mense, morele vrae en beginsels wat moet geld wanneer ons oor die balans in hierdie fyn sisteem dink te verwoord. As ons sê “bliksem, dis onmoontlik om te kan leef met R70 per dag”, dan kan dit gevaarlik wees, dan kan dit implikasies hê wat ons nie voorsien nie, maar dan is ons dalk net besig om dit te doen: om te verwoord dat wat ons sien nie in lyn is met hoe ons glo ‘n samelewing moet lyk nie. En ek wil waag om te sê dat Johan self nie dink dis hoe ‘n samelewing moet lyk nie.

 

 


Oor pedofiele, apartheid en ekonomiese ongeregtigheid

Januarie 9, 2013

So paar weke terug land ek langs ‘n Rooms Katolieke priester by ‘n tafel. Ons gesprek vind plaas binne een van die mees transformerende ruimtes waarvan ek nog deel was. En daar bestaan so bykans heilige moment waar jy voel dat vreemdelinge mekaar kan vertrou soos wat vriende selde kan. Ek vra hom dus die een vraag wat ek seker nooit weer vir ‘n Rooms Katolieke priester sal vra nie: “Wat gaan met die Rooms Katolieke Kerk gebeur a.g.v die pedofiel priesters?” (ek weet nie of ek dit so verwoord het nie, maar dit was die implikasie)

Hy is nie te geskok nie. Hy verdedig nie. ek het verwag hy gaan iets sê oor hoe priesters toegelaat gaan word om te trou of soiets, een of ander polities korrekte uitkoms wat darem die kerk sal vorentoe neem. Hy verduidelik egter bietjie van die interne politiek wat dit duidelik maak dat hy dink die kerk is dieper in die moeilikheid as wat selfs ek gedink het. En toe sê hy eenvoudig: “I think the church will be much smaller by the time this is over, but more humble”.

Ek het so bietjie soos ‘n hond gevoel. Of soos Piet Meiring. Nie seker watter een van die twee nie.

Piet Meiring vertel hoe hy deel was van ‘n afvaardiging na Rwanda wat moes gaan help dink oor hoe Suid Afrika se WVK model kan help om deur die gemors in Rwanda te werk. Op een stadium vra hy toe vir een van die Rwandese: “Waar was die kerk in dit alles?”. Die man het ontplof! Hy het die stories vertel van kerke wat mense bymekaargemaak het en dan die soldate ingeroep het om die mense te kom vermoor! Daardie aand by aandete toe kyk die man op ‘n stadium na Piet Meiring en sê vir hom: “Jy is mos die een wat vanmiddag die vraag oor die kerke gevra het. Kan ek jou nou ‘n vraag vra: “waar was die kerke gedurende apartheid?”. Oom Piet eindig sy storie altyd met die woorde: “Ek skuld daai man nog ‘n antwoord.”

Ek het die priester so geluister en gedog, as hy nie so ongelooflike pastor was nie, dan sou hy sekerlik nou vir hierdie jong astrante NG teoloog gevra het: “So, wat gaan julle met apartheid maak?”

Ons moet ‘n skuif maak in ons denke. Die grootste probleem wat voor die kerk se deur lê is nie dat ons nie beheer het oor die samelewing nie, dit is nie dat mense nie meer kerk toe gaan nie, en dit is nie dat mense op ander plekke as in die kerk gaan soek wanneer hulle die transendente in hulle lewens wil ontdek nie. Inteendeel. Ek dink op hierdie gebiede doen die kerk eintlik heel goed (ten minste as jy wil syfers tel). In Suid Afrika skryf predikante nog gereeld in koerante, Christelike tydskrifte verkoop soos soetkoek, die ANC raak nog ontsteld as kerke briewe skryf waarin hulle sê die ANC maak droog (wat dit vir my laat lyk dat die kerk nog tot ‘n mate ‘n bedreiging is), en hulle loop in kerke rond as dit verkiesing tyd is (wat beteken hierdie platvorm kan nog bepaal vir wie daar gestem gaan word). Daar is geen vrywillige instansie wat die tipe lidmaatskap wys wat die kerke kan wys nie (of probeer ek nou te hard om die kerk te laat goed lyk?), en ten minste in ons samelewing bly ons grotendeels Christelik (onthou jy my voorstel dat ons ‘n klompie “SA draai na Allah” borde in Pretoria opsit om te kyk wat die reaksie is? Toets dit as jy twyfel).

Ons probleem is dat kerke apartheid ondersteun en priesters wat pedofiele is beskerm. En in werklikheid, is dit nie ons grootste probleme nie, omdat ons eintlik nou al redelik konsensus het daaroor dat hierdie probleme is (of was). Die kerk se grootste probleem bly dat ons teen ons eie identiteit ingaan en telkens onsself in situasies vind waar ons deel is van die ongeregtigheid in die samelewing. Die kerk se sterkste aanspraak op legitimiteit is egter dat ons ‘n lang geskiedenis het van deel van bewegings wat tot groter geregtigheid gelei het.

So hier is my voorstel: ek dink die kerk het ‘n teologie wat ons in staat kan stel om ons eie sonde op die tafel te sit. Waar anders kry jy ‘n organisasie wat weekliks bymekaarkom om skuld te bely? Dalk het hierdie weeklikse ritueel ons immuun gemaak teen die effek van skuldbelydenis, maar ek dink daar is moontlikhede wat ons hier rondom kan ontgin. Die grootste probleem vir die kerk is nie dat ons te min geld het, te min politieke mag, of selfs te min lede het nie. Ons grootste probleem is dat ons in ons strukture deel geword het van die instandhouding van ‘n status quo wat ongeregtigheid laat voortgaan. Dat ons rituele en metafore (teologie) gekonstrueer het wat dit vir mense moontlik maak om eties vrede te maak met ‘n verbruikerskultuur, diep ekonomiese geregtigheid en ekologiese verwoesting (om maar ‘n paar te noem). Maar weet ons al hoe om ons diep teologiese verbintenis tot ongeregtigheid te bely?

Die vrees wat tot die tipe skeptiese reaksies lei wat ek gister openbaar het is die volgende: Ons kan ‘n glorieryke toekoms vir die kerk beplan waar lidmate betrokke is by ‘n eindelose verskeidenheid van projekte in gemeenskappe, opheffingswerk, diens en getuienis, kom ons gebruik maak die lingo van die dag, waar ons missionaal is in volle glorie. Ons kan onsself oortuig dat as ons hierdie roete gaan dan gaan mense (nie enige mense nie, daai middel-klas wit lidmate wat die pad gevat het, of wie se ouers die pad gevat het) terugkom na ons kerke toe, en ons kan selfs reg wees. Maar ons kan steeds as instansie, en as kollektief van mense wat dag tot dag met iewers ‘n lewe maak, deel wees van die sistemiese ongeregtigheid in ons samelewings.

As ons hier gaan begin krap, as ons op hierdie probleem gaan fokus, dan gaan ons oplossings vir die toekoms van die kerk anders lyk. Ons gaan waarskynlik nie in die eerste plek ‘n antwoord soek vir hoe ons mense weer in die kerk gaan kry nie. Ons gaan nie ‘n model soek vir hoe ons die kerk kan herstruktureer nie. Ons gaan dalk soos die priester erken dat die toekoms van die kerk is dat ons kleiner en meer nederig gaan wees, maar hopelik gaan ons aan iets op die tafel kan sit waarna generasies na ons kan terugkyk en sê: “die kerk het God reg gehoor”.

 


Heer waar dan heen, is die kerk oppad heen?

Januarie 8, 2013

Attie daar by sy koffietafel is besig om weer die gesprek oop te maak oor hoe die kerk van die toekoms moet lyk. Ons was oppad om bloot heen en weer op mekaar te reageer, so nou maak ek die gesprek maar hier oop met ‘n paar verdere gedagtes.

As ek Attie reg lees, dan is daar twee probleme wat hy beleef.

Eerstens, die kerk is nie meer so belangrik soos wat dit eens was nie. Hy beskryf die tyd waarin die kerk belangrik was as Christendom. Dit is nie net dat die kerk belangrk was omdat daar baie mense in die kerk was nie, maar veral omdat die kerk mag gehad het om te sê hoe dinge in die samelewing moet werk.

Die tweede probleem wat Attie raaksien (of is dit ‘n moment van hoop?) is dat mense se soeke na transendensie nie meer na die kerk lei nie. Daarom hak hy aan die bekende “spiritual not religious” lyn, en lewer kritiek op ‘n kerk wat irrelevant geword het. Dis egter belangrik om te sien dat Attie ook hierin ‘n oplossing vind (ek dink). Mense is nie wesenlik teen God of geloof nie, hulle hou eintlik nogals daarvan, glo nogals baie, en die kerk het dus ‘n groot “mark” (nie sy woorde nie) as ons net kan leer hoe om hierdie mark te tap.

Sy begin vir ‘n oplossing (en hier begin ons toe debat voer) is dat die kerk meer missionaal moet wees. Ek het al probeer om hierdie “missionaal” ding te verstaan (en ek dink ek het reggekry om David Bosch min of meer te verstaan, wat konstant aangehaal word wanneer daar oor missionaal wees gepraat word), maar die waarheid is dat ons nie regtig weet wat ons daarmee bedoel nie. Te minste, nie presies nie. Daar is ‘n paar lyne waaroor almal waarskynlik sal saamstem:

  1. Missionale kerkwees het iets te make met die sosiale nood binne ‘n bepaalde konteks. Dit gaan nie bloot daaroor om mense hemel toe te vat nie.
  2. Missionale kerkwees sluit almal wat hulleself “Christen” noem in, en kan nie ge-outsource word na een of ander kommitee toe nie.
  3. Missionale kerkwees moet op een of ander manier met my lewe tussen eredienste te doen hê.

As eerste voorbeeld vir wat as ‘n moontlike antwoord op die twee probleme hierbo kan dien, gee Attie vir ons Thomas Gemeente in Sheffield. Die spesifieke goed wat hierdie gemeente noem wat lyk my vir hom uitstaan is dat hulle die gemeente in groepe van ongeveer 20 mense organiseer, en die primêre fokus van die groepe is dan betrokke by “diens en getuienis” in ‘n spesifieke omgewing (geografies of binne ‘n bepaalde netwerk van verhoudinge). Die groepe wil ook hê dat die mense op wie hulle ‘n impak het (ek aanvaar deur hulle diens en getuienis) Jesus moet volg. In die comments verwys hy verder daarna dat hierdie kerk 600 gemeentes of 3 jaar gestig gekry het.

Kom ek verduidelik my ongemak met hierdie antwoord (voor ek my ongemak met die probleem verduidelik). Dis nie bloot omdat die “buitelands” is nie. Ek is eintlik bitter bly hy gee nie vir ons nog ‘n Amerikaanse model nie. Maar ek raak ongemaklik wanneer ek die link na die wikipage oor die gemeente volg, en dan die link na Sheffield volg en dan op Economy click. Lees maar self. Wat ons vind is ‘n gemeente wat ‘n ongelooflike storie vertel hand aan hand met ‘n ongelooflike ekonomiese verhaal.

Kom ek gee gou vir jou twee ander voorbeelde van dieselfde situasie. Saddleback Church (Rick Warren se kerk) kan jy vind in ‘n omgewing (Lake Forest) waar 66% van die huishoudinge meer as $100000 inbring. Die 2003 syfers vr Amerika was dat 15% van huishoudings hierdie tipe inkomste gewys het. Willow Creek Church (Bill Hybels) is in South Barrington, waar die inkomste mediaan van ‘n huishouding $170000 is. Iewers moet ons begin skepties raak oor kerkmodelle, maak nie saak hoe goed hulle lyk, wat geskep word in uitwonderlike ekonomiese omstandighede. Dalk kan ons iets by hulle leer, maar daar is massas vrae wat ons gaan moet vra. En vir die oomblik dalk net dit: hoeveel kan die gemeente in Danville, Attridgeville of die Moot regtig leer by ‘n model wat geskep is om mense wat uitsonderlik ryk is in die kerk te kry?

Ek weet nie vreeslik baie van die gemeente in Sheffield nie, maar omdat ek van Willow Creek en Saddleback geweet het, het ek sonder om twee maal te dink die links gevolg na die “Economy” konteks van hierdie gemeente wat as voorbeeld voorgehou word.

Vinnig iets oor die probleme: Is ons probleme in die kerk werklik dat ons mag verloor het en dat mense spirituele wyshede op ander plekke gaan soek? Deel van hierdie “mag verloor” was dat die kerk nie vandag meer vir opvoedkunde en mediese dienste verantwoordelik is nie. Ons het daai vir die staat (terug)gegee. En dit is nie maar bloot met geweld afgevat nie! Die kerk self het ook tot die oortuiging gekom dat dit beter is as die kerk nie hiervoor verantwoordelikheid neem nie. Ja, op plekke is die kerk inderdaad nog met hierdie tipe dienste besig, staan die kerk die skoene vol van dit wat ons eintlik glo die verantwoordelikheid van die politieke/ekonomiese sisteem is. Is hierdie verlies aan mag ‘n probleem? Ek dink nie so nie! Wat wel ‘n ernstige probleem is, en sentraal moet staan in die kerk se agenda, is dat hierdie politieke/ekonomiese sisteem waarvan die kerk haarself losgemaak het (of losgemaak is), is nie besig om seker te maak dat almal opvoeding, mediese sorg, en ‘n basiese menswaardige bestaan kry nie!

Oor die hele “spiritual not religious” ding sal ek later meer skryf, maar ek wonder of die kerk nie bykans uit verligting hierna gryp omdat dit as teken gebruik word dat die “harde ateïsme” waarvoor ons so bang was (en is) nie gewen het nie. Dit is dus die kerk se oplossing ook. Ons moet net weer regkry om God anders te verpak, dan kan ons hierdie samelewing wat eintlik almal “geestelik” wil wees weer in die kerk kry. Meer hieroor in ‘n volgende post.

Attie vra my waar ek voorstel ons moet gaan soek vir antwoorde. Kom ek probeer deur eers my kritiek op die modelle wat in ekstreme ryk kontekste ontstaan te voltooi.

Ek dink nie Saddleback, Willow Creek of St. Thomas doen net slegte dinge, of dat hulle eers hoofsaaklik slegte dinge doen nie. Inteendeel, ek dink hulle het al baie keer hulle ekonomiese mag gebruik om mooi goed te doen, en vermoed dit sal voortgaan. Maar daar is ‘n gevaar. As ek reg is dat ons hele politieke en ekonomiese sisteem so bedryf word dat dit nie net misluk daarin om die mediese en onderwysdienste wat vandag moontlik is aan mense te verskaf nie, en misluk daarin om ‘n basiese lewensstandaard daar te stel nie, maar meer as misluk, dat hierdie sisteem uiteindelik afhanklik is daarvan dat daar ongelooflike hoë vlakke van ongelykheid is, dat ons ‘n hoeveelheid bronne gebruik wat uiteindelik sal veroorsaak dat die hele ekologiese sisteem in duie stort, en dat daar iewers spotgoedkoop arbeid moet wees – dat mense dus uitgebuit moet word, dan gaan hierdie modelle ons nie help nie. Ek wil voorstel dat ‘n model wat in hierdie konteks ontstaan ons nie gaan help om daardie selfde konteks te ondergrawe nie.

Wat ons dus kry is dat hierdie tipe modelle voorstel dat die kerk “in die gemeenskap betrokke moet raak”, dat ons met “diens en getuienis” moet besig wees, maar telkens aanvaar dat ons nie te veel aan die groter toutjies kan trek nie. In kontrak hiermee, het die kreatiewe werk waarmee die kerk in Suid Amerika, in Swart Apartheid-Suid Afrika, in Swart gemeenskappe in die VSA, tussen vroue, en op ‘n massa ander plekke mee besig was die laaste paar dekades, vir ons kom leer dat as jy iets wil verander, dan help dit nie jy “raak betrokke” nie, jy sal die sisteem moet verander.

Die post raak te lank, so ek sal maar nog van hulle moet skryf. Ek dink ons probleem (myne, Attie s’n, meeste van ons wat in die NG Kerk is) is dat ons makliker aanklank vind by die modelle wat ons leer dat ons die sisteem basies kan los soos dit is, en net binne hierdie sisteem goeie dinge kan doen. Dit is omdat ons oor die algemeen aan die ontvangkant van hierdie sisteem sit. Ons bly onbewus daarvan, net soos Saddleback, Willowcreek, en ek vermoed St. Thomas (ek raai sommer, weet eintlik niks van hulle nie, maar as ek verkeerd is sal ek uiters verbaas wees), dat ons die hele sisteem wat na Christenkom gekom het sal moet help omverwerp en transformeer as ons werklik wil omgee vir die mense van hierdie aarde.


… want dis nou eers 18 jaar later

Desember 8, 2012

Die gedagte dat ons opgeroep word om ‘n rasionele verdediging van ons geloof te gee. ‘n Apologie. Ek steur myself al hoe minder aan hierdie tipe publieke versoeke wat in predikante se rigting gestuur word, omdat die gesprek gewoonlik geen nuwe roetes vir ons gesprekke oopmaak nie.

Die laaste versoek het egter ‘n ietwat ander karakter aangeneem, en daarom reageer ek wel. Ek wil dus wel ‘n apologie vir my oortuiginge gee, alhoewel van ‘n ander soort. Hier het dit min met die rasionele verdediging van God uit te maak, maar wel met die uiters aktuele vraag oor hoe wit Suid Afrikaners oor ons verlede en hede praat.

Die rede waarom ek opgeroep is tot ‘n verdediging, was omdat ek sonder verdediging bloot net my geloof verklaar het. My geloof dat ‘n stelling soos “Ja, ons het n tragiese verlede, maar dis nou darem 20 jaar later”, totaal verwerp moet word. Soos dit met enige geloof dalk maar gaan, is daar sekeres vir wie so ‘n standpunt geen verdediging nodig het nie, die totale onaanvaarbaarheid hiervan blyk vir hulle voor-die-hand-liggend te wees. In geloofstaal sou ons egter sê dat ander “blind” is vir hierdie geloof, en dat hulle dus begelei moet word om ‘n ander realiteit te sien.

Dis natuurlik uiters arrogante taal. Maar wanneer ons oor ons diep oortuiginge praat, dan klink ons taal met tye uiters arrogant. En nou wil ek die eerste wees wat myself moet herriner dat ons bekering-ervarings selde die gevolg van ‘n apologie, ‘n rasionele verdediging van die geloof, is. Dis immers die oortuiging van massas moderne apologete, maar die waarheid is dat hulle eintlik maar net vir die “ingewydes” preek, net hulle eie posisie verskans teen kritiek. So hopelik kan ek my eie apologie binne ‘n ander tradisie plaas, een waar ek verwoord sodat dit duidelik kan word waar ek staan, met die doel dat ons gesprek net dalk verder kan beweeg.

Hier is die agtergrond van my apologie. Ek is vir ‘n paar dae by ‘n konferensie waar daar geworstel word met die vraag hoe ons siklusse van gewels wat oor generasies heen herhaal word kan breek. Israel-Palestina, Joodse vervolging in Duitsland, die onderdrukking van die Roma in Europa, massas stemme uit verskillende dele van Afrika, afstammelinge van slawe in Noord-Amerika, en natuurlik baie wit en swart Suid Afrikaners neem aan die gesprek deel. Vroeg in die konferensie het ek op facebook verwys na die opmerking van ‘n Amerikaanse sosioloog wat wys daarop dat Suid Afrika inderdaad beter met ‘n traumatiese verlede en die bou van ‘n nuwe samelewing omgegaan het as meeste ander voorbeelde in die wêreld. Ek dink dis belangrik dat ons partymaal goeie nuus moet hoor, en het dit dus op facebook gedeel.

‘n Groep wit predikante (ek dink tog dis belangrik om dit te noem) het hierop begin reageer. Daar was basies drie tipes reaksies. Een groep voel dat die WVK se werk veel verder en dieper moet gaan, en dat ons nog baie van ons trauma uit die verlede moet verwerk. ‘n Ander opinie is dat die ANC darem regtig baie droogmaak vandag. Dis ‘n ander debat as waarop ek nou wil reageer, maar dis ‘n algemene strategie dat wanneer wit Suid Afrikaners met die brutaliteit van ons verlede gekonfronteer word, ons begin praat oor die foute van die ANC. Jy weet, dis amper soos toe ons kinders was en ma met een van ons raas oor ons stout was, en ons dan dadelik aan ma verduidelik hoe stout boetie was. So asof dit ‘n verskil moet maak. So asof as ons boetie net in ‘n sleg genoeg lig kan skets, ma sal dink ekself is eintlik ‘n engeltjie.

Dit is die derde tipe reaksie wat my egter werklik ontstel het. Dalk moes ek nie ontsteld gewees het nie, mens hoor hierdie tipe stem immers gereeld in Suid Afrika, maar gegewe die omgewing waarin ek die afgelope dae was, gegewe die massas oë van mense wat trauma ervaar het, ook van die kinders wat uit families kom wat in vroeër generasies trauma beleef het, het dit my hard getref hierdie keer. Dit is die houding van wit Suid Afrikaners dat Apartheid in ‘n verre verlede lê, en dat daar nou al so baie tyd verbygegaan het dat ons darem nou bietjie kan ophou hiermee. Jy weet, dit is die Klopjag benadering. Dit was vasgevang in hierdie gesprek met die woorde “Ja, ons het n tragiese verlede, maar dis nou darem 20 jaar later”, en ek is gevra om ‘n apologie te gee vir my verwerping van so ‘n benadering. So kom ek probeer.

Eerstens, ek dink die poging om Apartheid as iets ver in die verlede te beskryf, waaroor ons dalk bietjie kan praat, maar wat nie wesenlik belangrik is vir hoe ons optrede in die hede, insluitend die besluite van die ANC, verstaan nie, is bloot swak sosiala analise. Kom ek stel dit brutaal. Ek dink nie ons kan my pa se generasie se daaglikse optrede, ook hulle kritiek op die ANC, verstaan sonder om te onthou dat hulle deur Apartheid, in die vorm van diensplig, gevorm is nie. Ek dink ook nie julle kan my generasie verstaan sonder om te onthou dat ons almal deur soldate grootgemaak is nie. Residensieële patrone, onderwysstelsel, ekonomiese ongelykheid, die taal wat ons gebruik in publieke diskoers, die politieke partye waarvoor ons stem, niks hiervan kan losgemaak word van ‘n geskiedenis van kolonialisme en Apartheid nie. So om ‘n roete te soek wat kritiek in die hede wil lewer sonder om konstant met die kompleksiteit van die verlede te worstel is bloot ‘n wenresep vir ‘n swak sosiale analise.

Tweedens, ek dink nie ons verwerk geskiedenis in 20 jaar se tyd nie. In elkgeval nie die werklike traumatiese geskiedenis nie. Die rule of thumb is immers dat geskiedenis boeke eers 20 jaar na ‘n gebeurtenis geskryf kan word. Orals oor die wêreld sien ons hoe daar generasies later nog geworstel word met die kollektiewe trauma in ‘n gemeenskap of land. Trauma wat oor honderde jare deel van ons samelewings geword het, neem heelwat meer as 20 jaar om te verwerk. En dit sal ons as wit Suid Afrikaners dalk goed doen as ons dit ook vir onsself onthou. As jou kinders so oud soos ek of jonger is, hulle is nie “born free” nie. Hulle is vasgevang in ‘n verlede, en gaan nie daaruit breek as ons dit stilmaak nie. Ons moet ons verlede weer en weer op verskillende maniere besoek, daaroor huil, daaroor lag, en oor tyd ons hede rekonstrueer in verhouding met ons pogings om anders met ons verlede om te gaan. So alhoewel dit half na common sense klink om te maak of trauma wat meer as 20 jaar in die verlede lê darem nou al iets is wat ons nou maar bietjie van kan vergeet, is dit bloot nie in lyn met enige soortgelyke voorbeeld in die wêreld nie.

Derdens, ek dink dit is bloot pastoraal brutaal. In geen gesprek met ‘n individu wat trauma beleef het maak ons so tipe opmerking oor die traume nie. Natuurlik is daar goed wat met tyd gesond word, en natuurlik verander die manier waarmee ons met ons trauma omgaan. Maar enige een wat ekstreme traume beleef het weet ook dat dit ook na 20 jaar weer skielik kan kop uitsteek op ‘n nuwe manier, en dat dit vir die res van jou lewe ‘n impak het op hoe jy dinge aanpak. Om egter vir iemand te sê dat die blote hoeveelheid tyd wat verloop het rede genoeg is dat ons kan verwag dat ons nou maar kan “aanbeweeg, meneer”, verstaan bloot nie hoe genesing werk nie. In ons kollektiewe traume wil ek iets soortgelyk sê, behalwe dat kollektiewe traume oor veel meer as een generasie ontstaan het. Waaroor ons kan praat is tot watter mate ons genesing gevind het, tot watter mate ons herstel gevind het, maar die blote hoeveelheid tyd wat al verloop het sedert 1994, of 1990, kies jou datum, kan opsigself nooit ‘n argument wees nie.

So daarom is ek uiters ongemaklik, en verwerp ek dit volledig, as ons goed sê soos “Ja, ons het n tragiese verlede, maar dis nou darem 20 jaar later.

So hoe kan ons dan praat? Hier is my voorstel:

Eerstens, ek kies om vanuit ‘n posisie van hoop te praat. Daarom wil ek sê dat ons nou maar eers 18 jaar in ‘n demokratiese Suid Afrika is, en dit ongelooflik is hoeveel ons reggekry het! As ‘n Swart vrou wat ‘n politieke gevangene was onder Apartheid hierdie wit man (dis nou ek) vanaand ‘n druk kan gee, dan sê ek wow. As ek luister na die twee hoërskool kinders van een van die UFS personeel wat vanmiddag my interrogate oor hoe Kaukasiërs se hare versorg moet word, hoe gereeld dit gesny en gewas moet word, en hierdie ongelooflike meisies van 14 en 17 kyk hierdie wit man in die oë, en praat met ‘n selfversekerheid, en ‘n gemak, wat my laat jubel, dan het ek hoop (alhoewel ons tog sou kon vra hoekom hulle eers vanmiddag hierdie vrae kon vra).

Tweedens, ek dink ek wil met verbintenis werk. Dit beteken dat ek erken dat ons nog ‘n lang pad het om te gaan, dat ons nog vir dekades of meer deur die brutaliteit van die verlede gaan moet werk, gaan moet werk deur wat die aan almal van ons gedoen het, en dat ek myself verbind daartoe. Ek doen dit nie as ‘n tipe van ‘n keuse vir “my issue” nie. Ek dink nie dat ons ‘n keuse het watter issue nou vir ons belangrik is, en dat rassisme en ons geskiedenis van kolonialisme en Apartheid een pet topic is waarop ek kan fokus nie. Ek dink dat as ‘n samelewing het ons nodig om onsself te verbind daartoe om hierdie goed aan te hou deurwerk, en ek verbind myself om dit te doen.

So aan my gespreksgenoot, hier is my apologie. Dit is my antwoord vir my sterk woorde. Hier staan ek, ek kan nie anders nie. Ek dink ons sal verder kom, nie net in terme van versoening nie, maar ook in terme van die verskeie probleme, ook polities, wat die land vandag in die gesig staar, as wit Suid Afrikaners leer om ons verlede eerder te ernstig op te neem as om dit te onderspeel, om alle analises wat ons maak ook binne die konteks van osn geskiedenis te maak, en om veral konstant bewus te wees hoe ons self steeds bevoorreg word deur hierdie verlede, en uiters sensitief te bly vir hoe ons standpunte steeds gekleur word deur die plekke waar ons kom. My ervaring is dat as ons dit regkry, dan is daar ‘n lewendige publieke debat waarvan ons deel word, nie as die “wit stem” in die samelewing nie, maar as mede-burgers.